Tiếp khách mà không uống rượu bia hoàn toàn làm được: chuẩn bị sẵn đồ uống không cồn, nói rõ ngay đầu bữa bằng một câu ngắn và vui vẻ, nâng ly cùng mọi người bằng ly của mình, và giữ không khí bằng sự chú tâm vào khách thay vì bằng số ly đã cạn. Với người làm chủ tiệc, còn thêm một việc: không để ai trong bàn bị ép uống.
Ở nhiều nơi, rượu bia vẫn được xem là chất kết nối trong tiếp khách, và người không uống thường lo bị coi là "không nhiệt tình". Thực tế, khách đến bàn ăn công việc để được tiếp đón chu đáo và nói chuyện thoải mái; người tiếp tỉnh táo thường chăm khách tốt hơn. Bài này dành cho người không uống vì sức khoẻ, vì phải lái xe, vì nguyên tắc cá nhân, hay đơn giản là không muốn uống, và cho người làm chủ tiệc muốn bữa ăn của mình không ai phải gượng.
Vì sao không uống vẫn tiếp khách tốt
Sức nặng của một bữa tiếp khách nằm ở ba thứ: khách thấy được quan tâm, câu chuyện có nội dung, và mọi người ra về an toàn, thoải mái. Rượu bia có thể giúp người ta cởi mở hơn ở mức ít, nhưng ở mức nhiều thì làm hỏng cả ba thứ ấy: chủ quên khách, câu chuyện lặp lại, và việc về nhà trở thành rủi ro. Người tiếp khách không uống giữ được cả ba trong suốt bữa ăn.
Nhiều doanh nghiệp đã có quy định nội bộ hạn chế rượu bia trong tiếp khách, và luật về nồng độ cồn khi điều khiển phương tiện ở Việt Nam đã nghiêm hơn nhiều năm gần đây. Điều đó tạo ra một lý do hợp lệ, ai cũng hiểu, để không uống. Nhưng ngay cả khi không có lý do bên ngoài, việc chọn không uống là quyền của mỗi người và không cần biện minh dài.
Cần nói thêm: bài này không cổ vũ việc uống, cũng không phán xét người uống có chừng mực. Mục tiêu là để người không uống không bị đẩy vào thế khó, và để bàn tiệc công việc không trở thành nơi ai đó phải chọn giữa sức khoẻ của mình và quan hệ làm ăn.
Người không uống: năm việc từ đầu đến cuối bữa
Phần lớn sự khó xử đến từ việc để người khác đoán, rồi phải từ chối nhiều lần. Một trình tự đơn giản giúp chuyện này nhẹ hơn hẳn:
- Gọi đồ uống của mình ngay từ đầu: trà đá, nước ngọt, nước ép, bia không cồn nếu bạn dùng được. Có ly trong tay từ đầu thì ít ai rót rượu vào ly trống của bạn.
- Nói một câu ngắn trong lần mời đầu tiên, giọng vui vẻ: "Dạ hôm nay em xin phép uống trà, em lái xe ạ" hoặc "Em không uống được rượu, em xin nâng trà với anh chị". Không cần kể bệnh tật hay lý do riêng.
- Nâng ly cùng mọi người mỗi lần có lời chúc. Việc nâng ly là phần nghi thức; cái gì trong ly không quan trọng bằng việc bạn cùng tham gia.
- Giữ nguyên câu trả lời khi bị mời lại. Không đổi lý do, không nhượng "một chút thôi". Nhất quán là cách từ chối lịch sự nhất, vì nó cho người mời biết không cần cố thêm.
- Chủ động phần việc khác: gắp mời, rót nước, hỏi chuyện khách, lo gọi xe lúc về. Người không uống mà chu đáo thì không ai nghĩ họ thiếu nhiệt tình.
Nếu bạn ở vị trí cấp dưới và cấp trên là người đang ép, nên nói nhỏ riêng với cấp trên trước bữa ăn rằng bạn không uống được và sẽ lo phần tiếp khách khác. Nhiều người quản lý chỉ cần biết trước là sẽ chủ động che chắn cho bạn.
Câu từ chối theo tình huống
Câu từ chối tốt thì ngắn, không xin lỗi quá mức, không làm người mời thấy mình bị phán xét. Bảng dưới gợi ý vài cách nói, bạn biến tấu theo giọng của mình:
| Tình huống | Cách nói gợi ý | Tránh |
|---|---|---|
| Bị mời lần đầu | "Dạ em xin phép dùng trà, em vẫn cụng ly cùng anh chị ạ" | Im lặng để người khác tự rót vào ly |
| Bị mời nhiều lần | "Dạ em cảm ơn anh, em vẫn trà thôi ạ" (giữ nguyên ý, cười nhẹ) | Đổi lý do liên tục, dễ bị bắt bẻ |
| Khách lớn tuổi mời | "Con xin phép bác dùng trà, con mời bác ạ" kèm hai tay nâng ly | Từ chối bằng một tay, không nhìn người mời |
| Bị thách "không uống là không nể" | "Em nể anh nên mới muốn tỉnh táo tiếp anh tới cuối buổi ạ" | Tranh luận, giảng giải về tác hại |
| Cả bàn đồng loạt cạn ly | Nâng ly của mình, uống một ngụm cùng lúc | Đứng ngoài, không nâng ly |
Câu "em lái xe" là lý do được chấp nhận rộng rãi nhất hiện nay. Nhưng nếu bạn không lái xe, đừng dùng nó; khi bị phát hiện, mọi câu từ chối sau đều mất sức nặng. Một câu thật như "em không uống" luôn bền hơn một lý do mượn.
Người làm chủ tiệc: tạo một bàn ăn không ai phải gượng
Chuẩn bị đồ uống không cồn như một lựa chọn chính. Gọi sẵn trà, nước ép, nước ngọt lên bàn cùng lúc với rượu bia. Khi rót cho khách, hỏi "anh chị dùng gì" chứ không mặc định rót bia.
Nói rõ không khí của bữa ăn ngay từ đầu. Một câu như "Hôm nay mọi người cứ tự nhiên, ai uống gì dùng nấy" từ miệng chủ tiệc đủ để giải toả cho những người không muốn uống. Lời này có trọng lượng nhất khi đến từ người cao nhất bàn.
Không thách, không đếm, không ép người trong đoàn mình. Chủ tiệc nhắc nhẹ người bên mình nếu họ đang ép khách. Việc khách bị ép uống đến mức khó chịu là lỗi của chủ, không phải của người ép.
Làm gương bằng chính ly của mình. Nếu chủ tiệc không uống hoặc uống rất ít, những người khác tự khắc bớt ép nhau. Người dẫn dắt có thể đặt chuẩn cho cả bàn mà không cần nói gì.
Lo việc về nhà. Hỏi trước khách đi bằng phương tiện gì; nếu có người đã uống, gọi xe đưa về hoặc nhờ người không uống chở. Không để ai đã uống tự lái ô tô hay xe máy về, dù họ nói mình vẫn tỉnh.
Khi bị áp lực từ văn hoá công ty hoặc từ đối tác
Có những nơi việc uống được coi như một phần của công việc: tiếp khách là phải uống, không uống là "không biết làm ăn". Nếu bạn ở trong môi trường đó, cách bền vững nhất là thương lượng vai từ trước: bạn đảm nhận phần chuẩn bị, giới thiệu sản phẩm, chăm khách, đưa đón; người khác đảm nhận phần nâng ly. Một nhóm tiếp khách tốt cần cả người tỉnh táo.
Nếu đối tác là người ép, hãy nhớ họ thường không có ác ý mà đang làm theo thói quen. Một câu từ chối vui vẻ, nhất quán, kèm sự chu đáo ở việc khác, đủ để phần lớn đối tác chấp nhận. Trong trường hợp hiếm hoi đối tác tỏ thái độ khó chịu kéo dài chỉ vì bạn không uống, đó là một thông tin đáng giá về cách họ sẽ cư xử khi làm việc thật.
Nếu việc bị ép uống lặp lại và ảnh hưởng đến sức khoẻ hoặc đến việc đi lại an toàn của bạn, đó là chuyện nên nói với cấp trên hoặc bộ phận nhân sự, bằng ngôn ngữ của an toàn lao động chứ không phải chuyện sở thích cá nhân.
Những tình huống khó hơn: tiệc tất niên, liên hoan, đi tỉnh
Tiệc tất niên và liên hoan cuối năm thường là nơi áp lực uống lớn nhất, vì không khí vui, đông người, và có cả lãnh đạo đi chúc từng bàn. Cách giữ mình ở đây giống bàn tiếp khách nhưng cần chuẩn bị kỹ hơn: đến bàn với ly đồ uống của mình đã đầy sẵn, khi lãnh đạo đến chúc thì đứng lên, nâng ly, nói lời chúc ngắn, uống một ngụm từ ly của mình. Ít ai trong đám đông để ý ly của bạn chứa gì, miễn là bạn đứng lên và cười.
Chuyến công tác về tỉnh, nơi chủ nhà địa phương tiếp đoàn rất nhiệt tình, là tình huống tế nhị khác. Chủ nhà thường coi việc khách uống là sự đáp lễ. Ở đây, trưởng đoàn nên nói trước với chủ nhà về những người trong đoàn không uống, vì lời của trưởng đoàn có trọng lượng hơn lời từ chối của từng người. Thành viên không uống thì đáp lễ bằng cách khác: hỏi chuyện địa phương, khen món ăn cụ thể, cảm ơn người nấu.
Khi việc tiếp khách kéo sang chỗ thứ hai, thứ ba vào buổi tối, người không uống có quyền về sớm. Chào chủ và khách quan trọng nhất, cảm ơn buổi tối, nói rõ mình xin phép về trước. Rời đi lặng lẽ không chào thì dễ bị hiểu là phật ý; ở lại đến khuya chỉ vì ngại thì mệt cho chính mình và cho ngày làm việc hôm sau.
Đồ uống thay thế và chi tiết nhỏ trên bàn
Không uống rượu bia không có nghĩa là ngồi với cốc nước lọc suốt bữa. Một vài lựa chọn khiến bạn vẫn hoà vào không khí:
- Trà nóng hoặc trà đá: phổ biến, rẻ, hợp với hầu hết các món ăn Việt.
- Nước ép, nước dừa: hợp với bữa trưa, ly có màu nên cảm giác "có đồ uống" rõ hơn.
- Bia không cồn: dùng được với người muốn giữ cảm giác cụng ly bia; lưu ý một số loại vẫn có lượng cồn rất nhỏ, người tuyệt đối không được dùng cồn nên đọc kỹ thông tin trên lon.
- Nước có ga pha chanh: rót vào ly cao trông không khác mấy so với đồ uống có cồn, hợp với tiệc đứng.
Ly của bạn nên luôn có đồ uống, rót lại khi gần hết. Ly trống là lời mời để người khác rót thứ bạn không muốn vào đó.
Câu hỏi thường gặp
Không uống rượu bia có làm mất cơ hội làm ăn không?
Có thể có một số ít đối tác coi trọng chuyện uống, nhưng phần lớn quyết định hợp tác dựa trên năng lực, giá cả và độ tin cậy. Người không uống mà chu đáo, giữ lời, tỉnh táo khi bàn việc thường được tin hơn. Cơ hội đánh đổi bằng sức khoẻ và an toàn hiếm khi đáng.
Có nên nói lý do sức khoẻ cụ thể khi từ chối không?
Không cần. Bạn không có nghĩa vụ kể chuyện sức khoẻ cho đối tác. Một câu ngắn như "em không uống được" là đủ. Kể lý do cụ thể đôi khi còn mở ra những lời khuyên hoặc lời bàn tán không mong muốn.
Đã uống một ly bia có được lái xe máy về không?
Không nên. Pháp luật hiện hành về nồng độ cồn khi điều khiển phương tiện giao thông rất nghiêm và không cho phép có cồn trong máu hoặc hơi thở với người lái xe. Kể cả một ly cũng nên gọi xe hoặc nhờ người chở, gửi xe lại hôm sau lấy.
Làm chủ tiệc mà không uống thì mời khách uống thế nào?
Mời khách bằng câu tự nhiên như "Anh chị dùng gì ạ, bên em có bia, rượu vang và trà" và để khách chọn. Khi nâng ly chúc, chủ tiệc nâng ly của mình. Không cần uống để khách thấy được mời nhiệt tình; sự chú tâm của chủ tiệc nói nhiều hơn.
Đối tác nước ngoài có hiểu chuyện không uống không?
Đa phần hiểu và tôn trọng, vì ở nhiều nước việc không uống vì lý do sức khoẻ, đức tin hay lái xe là bình thường. Với đối tác Hàn Quốc hoặc Nhật Bản, văn hoá uống trong tiếp khách vẫn mạnh, nhưng câu từ chối lịch sự kèm việc nâng ly bằng đồ uống khác thường được chấp nhận.
Có nên đề xuất với công ty bỏ thói quen ép rượu khi tiếp khách không?
Nếu bạn ở vị trí có tiếng nói, có thể đề xuất quy định nội bộ đơn giản: luôn có đồ uống không cồn, không ép, có phương án đưa đón. Trình bày dưới góc độ an toàn và hình ảnh công ty sẽ dễ được đón nhận hơn là góc độ sở thích cá nhân.