Khí chất rèn được, nhưng không đều ở mọi phần. Những biểu hiện người khác dựa vào để đánh giá, như giữ lời, nói rõ, không phản ứng vội, là hành vi và đổi được trong vài tuần đến vài tháng; xu hướng cảm xúc nền như dễ lo hay dễ bực đổi chậm hơn nhiều, tính bằng năm.
Các nghiên cứu về tính cách trong ba mươi năm gần đây đã thay đổi câu trả lời cũ "tính cách định hình từ nhỏ, lớn rồi khó đổi". Dữ liệu theo dõi hàng chục nghìn người cho thấy tính cách vẫn dịch chuyển ở tuổi trưởng thành, và một số can thiệp có chủ đích tạo ra thay đổi đo được. Bài này điểm lại các bằng chứng chính, chia khí chất thành các lớp theo tốc độ thay đổi, và đưa ra cách tập có cơ sở thay vì những lời khuyên chung chung.
Phần bẩm sinh: có thật, nhưng không phải tất cả
Các nghiên cứu so sánh trẻ song sinh cùng trứng và khác trứng thường ước tính khoảng 40–50% khác biệt về tính cách giữa người với người có liên quan đến yếu tố di truyền. Con số này hay bị hiểu sai thành "một nửa tính cách của bạn là do gen". Thật ra nó nói về sự khác biệt trong một quần thể, không nói về một cá nhân, và cũng không có nghĩa phần đó cố định: gen ảnh hưởng đến xu hướng, còn biểu hiện ra hành vi phụ thuộc rất nhiều vào môi trường và thói quen.
Ở trẻ nhỏ, tính khí bẩm sinh thấy rõ qua mức phản ứng với tiếng động, người lạ, sự thay đổi lịch sinh hoạt. Ở người lớn, phần này thể hiện thành những thứ như tốc độ nổi nóng, thời gian cần để bình tĩnh lại, mức thích hay ngại nơi đông người. Biết phần này giúp mình không tự trách vô lý ("sao người ta bình tĩnh được mà mình không") và chọn cách tập phù hợp, chứ không phải lý do để thôi tập.
Cũng nên nhớ rằng người bẩm sinh phản ứng mạnh có cái lợi riêng: họ thường nhận ra vấn đề sớm, nhạy với bầu không khí, dễ có năng lượng khi việc gấp. Rèn khí chất với họ không phải là dập tắt độ nhạy ấy, mà là thêm một nhịp xử lý trước khi nó biến thành lời nói hay hành động. Ngược lại, người vốn chậm rãi có lợi thế ở sự ổn định nhưng cần tập phản hồi đúng lúc, để sự bình thản của mình không bị đọc thành thờ ơ.
Bằng chứng tính cách vẫn đổi ở tuổi trưởng thành
Một phân tích gộp lớn của Roberts, Walton và Viechtbauer (2006), tổng hợp các nghiên cứu theo dõi dài hạn, cho thấy trung bình con người trở nên tận tâm hơn, ổn định cảm xúc hơn và tự tin hơn trong giao tiếp xã hội khi đi từ tuổi hai mươi đến khoảng bốn mươi, và thay đổi còn tiếp tục ở các tuổi sau. Các tác giả gọi đây là "nguyên lý trưởng thành": tính cách dịch dần về phía những đặc điểm giúp người ta đảm đương vai trò người lớn.
Một giải thích được nhóm này đưa ra là việc nhận vai trò mới, như đi làm, lập gia đình, phụ trách người khác, kéo theo kỳ vọng và phản hồi liên tục, từ đó dần dần định hình hành vi rồi đến cả xu hướng. Đó là lý do một người trẻ được giao phụ trách một ca, một tổ, một quầy thường "chín" nhanh hơn bạn cùng lứa: họ có nhiều lần phải hành xử như người vững vàng hơn.
Về can thiệp có chủ đích, một tổng quan hệ thống của Roberts và cộng sự (2017) trên hơn hai trăm nghiên cứu ghi nhận rằng các can thiệp, phần lớn là trị liệu tâm lý, đi kèm thay đổi tính cách đo được, rõ nhất ở chiều ổn định cảm xúc, trong khoảng thời gian vài tháng. Các nghiên cứu về thay đổi tính cách theo ý muốn của Hudson và Fraley (2015) cũng cho thấy người đặt kế hoạch hành động cụ thể có xu hướng thay đổi theo hướng mình mong nhiều hơn người chỉ mong mà không kế hoạch, dù mức thay đổi khiêm tốn. Kết luận thận trọng: đổi được, nhưng chậm, cần hành động cụ thể và lặp lại.
Các lớp của khí chất theo tốc độ thay đổi
Chia khí chất thành lớp giúp đặt kỳ vọng đúng. Đừng mong đổi lớp dưới cùng trong một tháng, nhưng cũng đừng để lớp trên cùng chờ đến khi "tính mình đổi":
| Lớp | Ví dụ | Tốc độ đổi | Cách tập |
|---|---|---|---|
| Hành vi cụ thể | Ghi lại lời hứa, nói kết luận trước, hỏi lại trước khi phản bác | Vài tuần | Chọn một hành vi, đặt tình huống kích hoạt, lặp lại |
| Thói quen cảm xúc | Không trả lời khi đang bực, bình tĩnh lại sau sự cố nhanh hơn | Vài tháng | Tập thở, tập nhìn lại tình huống, ngủ đủ, ghi nhật ký ngắn |
| Cách người khác nhìn mình | Được coi là người điềm tĩnh, đáng tin | Vài tháng đến một năm | Kiên trì để người khác có đủ lần quan sát |
| Xu hướng nền | Mức dễ lo, dễ bực, thích hay ngại đông người | Nhiều năm, đổi ít | Chấp nhận, sắp xếp môi trường cho hợp, tìm chuyên gia nếu gây khổ |
Lớp thứ ba thường bị quên. Có người đã đổi hành vi được ba tháng mà đồng nghiệp vẫn nhắc "hồi trước anh nóng lắm". Điều đó bình thường: ấn tượng cũ cần nhiều lần quan sát mới bị ghi đè, và một lần tái phạm có sức nặng hơn mười lần làm đúng.
Cách rèn một biểu hiện khí chất có cơ sở
Cách làm dưới đây dựa trên ý tưởng kế hoạch "nếu… thì…" (implementation intentions) do Peter Gollwitzer phát triển, đã được kiểm chứng trong nhiều nghiên cứu về thay đổi hành vi:
- Chọn đúng một biểu hiện, mô tả bằng hành vi nhìn thấy được. Không viết "điềm tĩnh hơn" mà viết "không trả lời tin nhắn công việc trong mười phút đầu khi đang bực".
- Xác định tình huống kích hoạt cụ thể: tin nhắn của ai, trong khung giờ nào, về loại việc gì thường làm mình bực.
- Viết câu nếu–thì: "Nếu đọc tin nhắn làm mình nóng mặt, thì mình úp điện thoại xuống, đi rót nước, mười phút sau mới trả lời."
- Chuẩn bị sẵn câu dùng tạm nếu buộc phải phản hồi ngay: "Em nhận được rồi, em xem kỹ rồi trả lời anh trong buổi sáng."
- Ghi lại mỗi lần làm được và mỗi lần trượt, không phán xét, chỉ để thấy tần suất.
- Sau ba đến bốn tuần, nếu đã thành nếp thì chọn biểu hiện tiếp theo; nếu chưa thì xem lại tình huống kích hoạt có đúng không.
Điểm mấu chốt là một lần chỉ tập một thứ. Người muốn cùng lúc nói chậm hơn, đứng thẳng hơn, ít than phiền hơn và giữ lời hơn thường bỏ cuộc sau hai tuần. Chuyện xây dựng thói quen nói chung có nhiều tài liệu riêng; ở đây chỉ cần nhớ rằng khí chất được dựng bằng từng viên gạch nhỏ.
Môi trường và vai trò giúp rèn nhanh hơn
Nhận một vai trò nhỏ có trách nhiệm. Phụ trách đón khách một buổi, chủ trì cuộc họp tuần, làm trưởng ca thay một hôm. Vai trò tạo ra tình huống thật buộc mình hành xử vững vàng, và phản hồi đến ngay.
Ở gần người có phong thái mình muốn học. Quan sát cách một người điềm tĩnh xử lý khách khó tính, ghi lại câu họ dùng, thứ tự họ làm. Học từ hành vi cụ thể hiệu quả hơn đọc lời khuyên chung.
Nhờ một người góp ý định kỳ. Chọn người tin cậy, hẹn mỗi tháng hỏi một câu duy nhất: "Tháng này có lần nào em phản ứng vội không?" Câu hỏi hẹp cho câu trả lời thật hơn câu hỏi rộng.
Bớt những thứ làm hỏng nền. Thiếu ngủ, làm việc liên tục không nghỉ, uống cà phê thay bữa đều làm người ta dễ cáu hơn. Không cần tập luyện gì đặc biệt, chỉ bớt những thứ này đã thấy mình đỡ phản ứng vội.
Một ví dụ giả định: ba tháng của một trưởng ca
Chị Hạnh, trưởng ca ở một xưởng bao bì tại Bình Dương cũ, nay thuộc TP Hồ Chí Minh (nhân vật giả định để minh hoạ), được góp ý rằng công nhân ngại báo lỗi máy cho chị vì "báo là bị la". Chị không muốn "đổi tính", nhưng đồng ý thử một việc: khi có người báo lỗi, câu đầu tiên chị nói phải là câu hỏi về máy, không phải về người.
Tuần đầu chị trượt bốn lần trên bảy lần có người báo. Chị ghi lại từng lần vào sổ tay, nhận ra mình trượt nhiều nhất vào cuối ca, khi đã mệt và đang bị giục giao hàng. Tuần thứ ba, chị thêm một câu dùng tạm: "Máy số mấy, dừng từ lúc nào?" và tập nói câu đó trước tiên dù trong lòng đang bực. Đến tuần thứ sáu, số lần trượt còn một, hai lần mỗi tuần.
Điều đáng chú ý là phản ứng của tổ chỉ đổi rõ sau khoảng hai tháng: công nhân bắt đầu báo lỗi sớm hơn, có người báo cả khi máy chỉ mới kêu lạ. Chị Hạnh vẫn là người nhanh và thẳng tính, nhưng trong mắt tổ, chị đã thành người "có chuyện thì báo được". Đó là một mảnh khí chất được rèn bằng một hành vi duy nhất, lặp lại đủ lâu.
Giới hạn: khi nào không nên ép, khi nào cần chuyên gia
Rèn khí chất không có nghĩa là biến người hướng nội thành người thích tiệc tùng, hay người nhạy cảm thành người vô cảm. Mục tiêu là hành xử đáng tin trong vai của mình, giữ nguyên con người mình. Một người ngại đông người vẫn có thể chủ trì cuộc họp tốt nếu chuẩn bị kỹ và cho mình thời gian nghỉ sau đó; ép họ thành người hoạt náo là đi sai hướng và gây kiệt sức.
Có những trường hợp tự rèn không đủ. Nếu cơn lo kéo dài nhiều tuần, mất ngủ, tim đập nhanh trước mọi cuộc gặp; nếu cơn nóng giận dẫn đến đập phá, làm tổn thương người khác hoặc hối hận liên tục; nếu cảm giác buồn chán làm mình bỏ dở công việc, thì đó không còn là chuyện khí chất mà là chuyện sức khoẻ. Khi đó nên tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia sức khoẻ tâm thần. Các nghiên cứu nhắc ở trên cũng cho thấy trị liệu là một trong những cách giúp thay đổi rõ nhất.
Câu hỏi thường gặp
Ba mươi lăm, bốn mươi tuổi rồi còn đổi được không?
Được. Dữ liệu theo dõi dài hạn cho thấy tính cách vẫn tiếp tục dịch chuyển sau bốn mươi, dù chậm hơn tuổi hai mươi. Lợi thế của người lớn tuổi là biết rõ tình huống nào làm mình vấp, nên kế hoạch tập thường cụ thể hơn. Hành vi cụ thể như giữ lời hay hỏi lại trước khi phản bác thì đổi được ở bất kỳ tuổi nào.
Đọc sách kỹ năng có giúp rèn khí chất không?
Sách giúp hiểu và có ý tưởng, nhưng khí chất là hành vi nên chỉ đổi khi được tập trong tình huống thật. Một cách dùng sách hiệu quả là đọc xong chọn đúng một điều để làm trong tuần tới, ghi lại kết quả, thay vì đọc liền nhiều cuốn rồi không áp dụng điều nào.
Tập giả vờ bình tĩnh lâu ngày có thành bình tĩnh thật không?
Một phần. Hành xử bình tĩnh nhiều lần giúp tình huống bớt đáng sợ và tạo phản hồi tốt từ người khác, từ đó cảm xúc dịu dần. Nhưng nếu chỉ nén cảm xúc mà không xử lý, nghiên cứu về điều hoà cảm xúc cho thấy cái giá về sức khoẻ và trí nhớ. Nên kết hợp hành xử bình tĩnh với cách nhìn lại tình huống.
Có nên đi học khoá "rèn khí chất" không?
Tuỳ nội dung. Khoá học có thực hành trong tình huống thật, có người quan sát góp ý và có bài tập về nhà kéo dài vài tuần thì có ích. Khoá học hứa thay đổi hoàn toàn trong vài ngày hoặc dạy "toát ra quyền lực" thì nên dè dặt. Không có cách nào thay được việc tập đều trong công việc hằng ngày.
Người khác không nhận ra mình đã thay đổi thì làm sao?
Cho thời gian. Ấn tượng cũ cần nhiều lần quan sát mới bị ghi đè. Bạn cũng nên nói thẳng với người làm việc gần: "Em đang tập không trả lời vội khi bực, anh thấy em lỡ thì nhắc em." Câu này vừa giúp được nhắc, vừa cho người khác biết để chú ý đến thay đổi của mình.