Tính cách là xu hướng bên trong tương đối bền của một người (hướng ngoại hay hướng nội, cẩn trọng hay tuỳ hứng); ngoại hình là cái cơ thể và trang phục; "ra dáng" là vẻ bên ngoài được dàn dựng để giống một vai. Khí chất khác cả ba: đó là cách tính cách được thể hiện ra thành hành vi đáng tin, nhất là khi có áp lực.
Phân biệt bốn thứ này không phải chuyện chữ nghĩa. Người lẫn khí chất với tính cách sẽ nghĩ mình hướng nội thì không thể có khí chất. Người lẫn khí chất với ngoại hình sẽ tốn tiền vào chỗ ít tác dụng nhất. Người lẫn khí chất với "ra dáng" sẽ tập những động tác khiến đồng nghiệp ngại gần. Bài này đặt bốn khái niệm cạnh nhau, chỉ ra chỗ chúng chồng lên và chỗ chúng tách ra.
Bốn khái niệm đặt cạnh nhau
Bảng dưới không phải định nghĩa học thuật đầy đủ mà là cách phân biệt dùng được ngay khi tự hỏi "mình đang cần sửa cái gì":
| Khái niệm | Là gì | Đổi được không | Người khác thấy qua |
|---|---|---|---|
| Tính cách | Xu hướng nghĩ, cảm, hành xử tương đối bền (ví dụ năm yếu tố lớn: cởi mở, tận tâm, hướng ngoại, dễ chịu, bất ổn cảm xúc) | Đổi chậm, có đổi theo tuổi và trải nghiệm | Lựa chọn lặp lại trong thời gian dài |
| Ngoại hình | Dáng người, khuôn mặt, trang phục, cách chăm chút | Phần cơ thể gần như không; phần chăm chút thì có | Vài giây đầu tiên |
| "Ra dáng" | Bộ điệu dàn dựng để giống một hình mẫu: giọng trầm cố ý, khoanh tay, nói chữ | Bắt chước nhanh, khó giữ lâu | Sự gượng ép, lệch giữa lời và việc |
| Khí chất | Hành vi đáng tin lặp lại: điềm tĩnh, chừng mực, giữ lời, rõ ràng | Rèn được qua thói quen | Cách xử lý tình huống, nhất là lúc căng |
Hai cột cuối là chỗ quan trọng. Ngoại hình và "ra dáng" được đánh giá nhanh, nên dễ gây ấn tượng ban đầu nhưng cũng dễ lộ. Tính cách và khí chất được đánh giá chậm, nên khó tạo ngay nhưng một khi đã có thì bền. Người làm việc lâu dài với nhau gần như chỉ còn nhìn hai thứ sau.
Khí chất và tính cách: chồng lên nhưng không trùng
Mô hình năm yếu tố tính cách, thường gọi là Big Five, là khung được tâm lý học thực nghiệm dùng rộng nhất hiện nay. Trong năm yếu tố, có hai cái liên quan rõ đến khí chất theo nghĩa đời thường: mức ổn định cảm xúc (ngược với bất ổn cảm xúc) và mức tận tâm. Người ổn định cảm xúc dễ tỏ ra điềm tĩnh; người tận tâm dễ giữ lời và chuẩn bị chu đáo.
Nhưng tính cách chỉ là xuất phát điểm. Một người có điểm bất ổn cảm xúc cao, tức dễ lo và dễ bực, vẫn có thể hành xử điềm tĩnh trước đồng nghiệp nếu họ có thói quen xử lý cảm xúc trước khi hành động. Ngược lại, một người vốn bình thản nhưng thờ ơ có thể bị coi là thiếu khí chất vì không phản hồi, không đứng ra khi cần. Khí chất nằm ở khoảng giữa con người bên trong và hành vi bên ngoài, chỗ mà thói quen và lựa chọn có tiếng nói.
Một điểm cần nói rõ: hướng ngoại không đồng nghĩa với có khí chất. Người hướng ngoại nói nhiều, nhanh bắt chuyện, nhưng nếu nói quá phần và hứa quá sức thì khí chất bị trừ. Người hướng nội nói ít nhưng chắc lời thì được cộng. Hai yếu tố này độc lập nhau nhiều hơn người ta tưởng.
Khí chất và ngoại hình: cái gì thật sự có ảnh hưởng
Nghiên cứu về ấn tượng đầu tiên cho thấy người ta đánh giá rất nhanh từ khuôn mặt và dáng vẻ. Willis và Todorov (2006) ghi nhận người tham gia đưa ra nhận định về độ đáng tin của khuôn mặt chỉ sau khoảng một phần mười giây. Nhưng các nghiên cứu tiếp theo cũng cho thấy những nhận định chớp nhoáng đó không chính xác lắm khi đối chiếu với hành vi thật, và chúng bị ghi đè khá nhanh khi có thông tin về cách người đó hành xử.
Phần ngoại hình mình kiểm soát được là chăm chút: quần áo sạch, vừa người, hợp dịp; tóc gọn; móng tay sạch; giày không bám bùn khi vào phòng khách. Những thứ này không tạo ra khí chất, nhưng tránh tạo ra tín hiệu nhiễu kiểu "người này không để tâm". Phần không kiểm soát được như chiều cao, nét mặt, giọng tự nhiên thì không nên tốn công che giấu. Đồng nghiệp làm việc với một người qua ba tháng sẽ không còn nhớ chiều cao của họ, mà nhớ họ có trả lời tin nhắn đúng hẹn không.
Một lưu ý quan trọng ở bối cảnh Việt Nam: chuyện "trông có tướng" hay "mặt sáng sủa" thuộc về nhân tướng học, không có cơ sở khoa học để suy ra năng lực hay độ tin cậy. Khí chất ở trang này là hành vi, không phải tướng mặt.
"Ra dáng": khi bộ điệu đi trước con người
Giọng trầm cố ý, nói chậm từng chữ. Người nghe nhận ra sự gượng sau vài câu. Nói chậm vừa phải giúp rõ ràng; nói chậm như diễn thuyết trong một cuộc trao đổi bình thường khiến người kia sốt ruột.
Bắt người khác chờ để tỏ ra bận. Đến muộn có chủ ý hay để khách ngồi đợi ngoài phòng là cách thể hiện vị thế cũ. Nó gửi đi thông điệp "thời gian của mình quý hơn của bạn", trái với sự tôn trọng mà khí chất đòi hỏi.
Dùng chữ to, thuật ngữ nước ngoài dày đặc. Một hai thuật ngữ đúng chỗ thì không sao; nói câu nào cũng chêm chữ chuyên môn khiến người nghe thấy bị đẩy ra ngoài. Người có khí chất thường nói được chuyện phức tạp bằng chữ thường.
Tư thế "quyền lực" học từ video. Ý tưởng đứng dang tay vài phút để thay đổi hormone và tăng tự tin từng rất phổ biến sau nghiên cứu của Carney, Cuddy và Yap (2010). Các lần lặp lại sau đó, trong đó có nghiên cứu cỡ mẫu lớn của Ranehill và cộng sự (2015), không tái hiện được hiệu ứng lên hormone; phần cảm giác tự tin chủ quan vẫn còn được tranh luận. Đứng thẳng thoải mái thì tốt cho hơi thở và giọng nói, nhưng không phải nút bấm tạo khí chất.
Khoanh tay, ngả người, nhìn xuống. Những tư thế này đọc ra là khép kín hoặc coi thường, tuỳ bối cảnh. Ngôn ngữ cơ thể không có từ điển cố định, nhưng bắt chước tư thế "người quyền lực" trong phim thường làm người đối diện khó chịu hơn là nể.
Ba tình huống thường gặp và cách nhìn đúng
Tình huống một: Một kỹ sư trẻ được giao đi gặp chủ đầu tư, lo vì mình "trông non". Thứ chủ đầu tư cần là câu trả lời đúng và rõ về tiến độ, khối lượng, rủi ro. Chuẩn bị ba con số chính, nói kết luận trước, có câu "việc này em chưa chắc, chiều nay em gửi lại" khi chưa biết; như thế đủ để sau buổi gặp, chủ đầu tư nhớ đến sự chắc chắn chứ không nhớ đến tuổi.
Tình huống hai: Một chủ tiệm may ở chợ muốn "có khí chất hơn" nên đầu tư sửa tiệm, đổi biển, mua đồ hiệu. Khách quen vẫn quay lại vì chị hẹn ngày nào trả đồ là ngày đó trả, đo lại khi thấy sai, không nhận đơn khi biết không kịp. Đầu tư vào tiệm không sai, nhưng phần khí chất khách nhận ra nằm ở những chuyện kia.
Tình huống ba: Một trưởng nhóm mới học được rằng người lãnh đạo nên "ít cười để giữ uy". Sau hai tuần, nhóm bắt đầu ngại báo tin xấu. Uy thật đến từ việc giữ lời và công bằng; sự lạnh lùng dàn dựng chỉ làm thông tin chảy chậm lại, và người dẫn dắt là người chịu thiệt đầu tiên.
Trong cả ba trường hợp, thứ cần làm không phải là trông giống người có khí chất, mà là làm những việc người có khí chất vẫn làm, đều đặn, kể cả khi không ai để ý.
Hình ảnh bên ngoài nên phục vụ hành vi, không thay hành vi
Không có gì sai khi chăm chút hình ảnh. Một bộ đồ gọn, một tấm danh thiếp in rõ ràng, một chữ ký thư đủ tên, vai trò và cách liên hệ đều giúp người khác làm việc với mình dễ hơn. Câu hỏi đúng không phải là "cái này có làm mình trông sang không" mà là "cái này có giúp người khác hiểu mình và tin mình nhanh hơn không".
Theo hướng đó, nhiều người tự làm chủ chọn danh thiếp ít chữ thay vì in ba chức danh, và dùng một địa chỉ thư gắn với tên miền riêng thay vì hộp thư miễn phí đặt tên tuỳ hứng từ thời đi học; nếu đang tìm một tên ngắn, dễ đánh vần qua điện thoại, sàn tenmiendangcap.com có nhiều lựa chọn để tham khảo. Những lựa chọn này nói lên sự chừng mực, nhưng chỉ có giá trị khi đi cùng hành vi chừng mực: thư trả lời trong ngày, không hứa điều không làm được, không nói quá về mình trên trang giới thiệu.
Tự kiểm: mình đang đầu tư công sức vào lớp nào
Nhiều người muốn "có khí chất hơn" nhưng dồn công sức vào lớp ít tác dụng nhất. Thử trả lời nhanh năm câu sau, mỗi câu chỉ cần có hoặc không:
- Trong tháng qua, mình chi tiền hay thời gian cho quần áo, phụ kiện nhiều hơn cho việc chuẩn bị trước các buổi gặp quan trọng?
- Mình có từng tập một kiểu nói, kiểu đứng theo video hướng dẫn mà người thân thấy lạ không?
- Mình có biết lần gần nhất mình hứa mà không làm là khi nào và với ai không?
- Khi bị bác ý trong họp, câu đầu tiên mình nói thường là câu hỏi lại hay câu phản bác?
- Người làm cùng có dám báo tin xấu cho mình ngay không, hay thường để đến lúc không giấu được nữa?
Nếu hai câu đầu là có và ba câu sau mình không trả lời được, công sức đang đổ vào lớp vỏ. Chuyển một nửa thời gian đó sang việc ghi lại lời hứa và tập hỏi lại trước khi phản bác sẽ cho kết quả người khác nhận ra sớm hơn nhiều.
Ngược lại, nếu ba câu sau đều ổn mà vẫn thấy người mới gặp chưa tin mình, có thể lớp vỏ đang gây nhiễu thật: trang phục không hợp dịp, cách xưng hô quá suồng sã, chữ ký thư thiếu thông tin. Khi đó chỉnh lớp vỏ là đúng việc.
Câu hỏi thường gặp
Có phải người đẹp thì dễ được coi là có khí chất hơn?
Ngoại hình ưa nhìn có thể tạo thiện cảm trong vài phút đầu, hiện tượng này được nghiên cứu nhiều dưới tên hiệu ứng hào quang. Nhưng trong công việc kéo dài, đánh giá về khí chất dựa chủ yếu vào hành vi. Một người đẹp mà hay trễ hẹn và nói quá vẫn mất điểm rất nhanh.
Tính cách nóng nảy thì có thể có khí chất không?
Có. Tính nóng là xu hướng phản ứng nhanh và mạnh, còn khí chất là cách bạn hành xử sau phản ứng đầu tiên. Người nóng tính tập được thói quen dừng lại, rời khỏi tình huống vài phút, hoặc chỉ trả lời sau khi đã bình tĩnh. Nhiều người được đánh giá là điềm tĩnh thật ra vốn rất nóng tính.
"Ra dáng" có lúc nào cần thiết không?
Có những dịp cần nghi thức, như phát biểu trong lễ khai trương hay đại diện đơn vị đón khách, khi trang phục và cử chỉ trang trọng hơn ngày thường là phù hợp. Đó là tôn trọng dịp, không phải dựng một con người khác. Vấn đề chỉ nảy sinh khi bộ điệu trang trọng được dùng mọi lúc để che sự thiếu chuẩn bị.
Big Five có dùng để đánh giá khí chất được không?
Big Five đo xu hướng tính cách bằng bảng hỏi tự đánh giá, hữu ích để hiểu mình dễ vấp ở đâu, chẳng hạn điểm ổn định cảm xúc thấp thì cần tập xử lý căng thẳng. Nhưng nó không đo cách người khác thấy bạn trong công việc. Không nên dùng kết quả trắc nghiệm để dán nhãn mình hay người khác.
Làm sao biết mình đang "ra dáng" thay vì có khí chất?
Dấu hiệu dễ thấy là mệt. Hành vi dàn dựng tốn sức để duy trì, nên bạn thấy kiệt sau mỗi buổi gặp và hay lộ ra lúc mệt. Dấu hiệu thứ hai là người thân thiết thấy bạn khác hẳn khi ở chỗ làm. Khí chất thật thì nhất quán ở nhà, ở chỗ làm và khi nói chuyện với người lạ.