Người hướng nội có khí chất theo kiểu riêng: nghe kỹ, nói ít mà chắc, chuẩn bị trước, không cần chiếm sân khấu để được tin. Hướng nội không phải là nhút nhát hay thiếu tự tin; đó là xu hướng nạp lại năng lượng khi ở một mình và thấy mệt sau những buổi đông người kéo dài.
Ở nhiều chỗ làm, hình mẫu người "có khí chất" vẫn là người nói to, nói nhiều, bắt chuyện nhanh. Người hướng nội dễ nghĩ mình phải đóng vai đó mới được nhìn nhận. Thật ra những thứ người khác dựa vào để tin một người, như sự điềm tĩnh, giữ lời, nói rõ, lại là những thứ người hướng nội thường có lợi thế. Vấn đề của họ không nằm ở chỗ thiếu khí chất, mà ở chỗ sự im lặng hay bị hiểu nhầm. Bài này phân biệt hướng nội với những thứ hay bị lẫn, chỉ ra điểm mạnh, chỗ hay bị hiểu nhầm và cách bù mà không phải biến thành người khác.
Hướng nội không phải nhút nhát, cũng không phải lạnh lùng
Ba khái niệm này hay bị gộp làm một, dẫn đến những lời khuyên sai chỗ:
| Khái niệm | Là gì | Ví dụ ở chỗ làm |
|---|---|---|
| Hướng nội | Xu hướng thích môi trường ít kích thích, nạp năng lượng khi ở một mình; một đầu của trục hướng ngoại trong mô hình năm yếu tố | Thích làm việc tập trung, sau buổi hội thảo cả ngày cần một buổi tối yên tĩnh |
| Nhút nhát | Lo sợ bị đánh giá trong tình huống xã hội | Muốn phát biểu nhưng sợ nói sai nên im |
| Lạnh lùng | Ít quan tâm, ít thể hiện thiện ý với người khác | Không chào hỏi, không phản hồi khi đồng nghiệp gặp chuyện |
Một người có thể hướng nội mà không hề nhút nhát: họ phát biểu rõ ràng trong họp, chỉ là không muốn đi liên hoan sau đó. Một người hướng ngoại lại có thể nhút nhát: thích đông vui nhưng sợ nói trước nhiều người. Lời khuyên "cứ mạnh dạn lên" chỉ hữu ích cho người nhút nhát; với người hướng nội không nhút nhát, điều họ cần là cách quản lý năng lượng, không phải sự can đảm.
Điểm mạnh khí chất của người hướng nội
Nghe đến hết. Người hướng nội thường không vội chen lời, nên người nói cảm thấy được nghe. Trong buổi gặp khách hàng, đây là lợi thế lớn: khách nói đủ, mình nắm được vấn đề thật.
Chuẩn bị kỹ. Vì không thích ứng biến trước đông người, họ hay chuẩn bị trước: số liệu, câu hỏi, phương án dự phòng. Sự chuẩn bị đó đọc ra thành sự chắc chắn.
Lời nói có trọng lượng. Khi một người ít nói lên tiếng, cả phòng thường chú ý hơn. Câu nói hiếm mà có nội dung tạo ấn tượng mạnh hơn mười câu nói tràn lan.
Ít hứa vội. Người hướng nội thường muốn nghĩ trước khi nhận lời, nên lời hứa của họ khớp hơn với khả năng làm.
Bình tĩnh trước kích động. Không có nhu cầu đáp trả ngay, họ dễ giữ khoảng dừng giữa điều xảy ra và phản ứng của mình.
Lãnh đạo hướng nội: một nghiên cứu đáng nhắc
Có một quan niệm phổ biến rằng người hướng ngoại làm lãnh đạo tốt hơn. Dữ liệu cho thấy hướng ngoại có liên quan đến việc được chọn làm lãnh đạo và được đánh giá là có phong thái lãnh đạo, nhưng câu chuyện về hiệu quả thì phức tạp hơn. Adam Grant, Francesca Gino và David Hofmann (2011) nghiên cứu ở các cửa hàng của một chuỗi giao bánh pizza tại Mỹ và trong thí nghiệm có kiểm soát, ghi nhận rằng khi nhân viên chủ động đề xuất ý kiến, nhóm do người lãnh đạo hướng nội dẫn lại có kết quả tốt hơn, có lẽ vì người hướng nội nghe và tiếp nhận đề xuất nhiều hơn. Khi nhân viên thụ động, lợi thế nghiêng về người hướng ngoại.
Điều đáng rút ra không phải là "hướng nội giỏi hơn", mà là phong thái nào hiệu quả còn tuỳ vào nhóm. Một người hướng nội dẫn một nhóm chủ động thì nên phát huy chuyện nghe; dẫn một nhóm còn thụ động thì cần chủ động đặt câu hỏi, giao việc rõ ràng và lên tiếng nhiều hơn thói quen của mình.
Cuốn sách Quiet của Susan Cain (2012) đã đưa chủ đề này đến với đông đảo người đọc. Đó là sách phổ thông, có dẫn nghiên cứu nhưng cũng có những khái quát mạnh tay; nên đọc như một góc nhìn, không phải tổng kết khoa học.
Khi sự im lặng bị hiểu nhầm và cách bù
Điểm yếu thật của người hướng nội ở chỗ làm không phải là năng lực, mà là sự im lặng bị người khác diễn giải theo hướng xấu. Bảng dưới là các hiểu nhầm hay gặp và cách bù nhỏ:
| Mình im vì | Người khác có thể hiểu | Cách bù |
|---|---|---|
| Đang nghĩ, chưa muốn nói vội | Không quan tâm, không có ý kiến | Nói một câu sớm: "Em đang nghĩ về phần chi phí, lát em góp ý" |
| Đồng ý nên không cần nói | Không đồng ý nhưng không nói | Gật đầu và nói ngắn: "Em đồng ý, em lo phần A" |
| Không thích chen ngang | Không đủ tự tin | Gửi ý kiến bằng văn bản ngay sau họp, ngắn gọn |
| Mệt sau buổi đông người | Khó gần, kiêu | Chào hỏi ngắn trước khi rời, hẹn trò chuyện riêng sau |
| Thích làm việc một mình | Không hợp tác | Báo tiến độ chủ động, đúng nhịp, để người khác không phải hỏi |
Điểm chung của cột cuối là cho người khác biết điều đang diễn ra trong đầu mình, ở mức tối thiểu. Không cần nói nhiều hơn, chỉ cần nói sớm hơn một chút và rõ hơn một chút.
Hành động trái tính và cái giá của nó
Nhà tâm lý học Brian Little đưa ra ý tưởng "đặc điểm tự do": con người có thể hành xử trái với xu hướng tự nhiên của mình khi phục vụ một việc họ coi trọng, chẳng hạn một giáo sư hướng nội giảng bài sôi nổi trước giảng đường vì yêu nghề. Một số nghiên cứu, trong đó có các công trình của William Fleeson và cộng sự, ghi nhận rằng khi được yêu cầu cư xử hướng ngoại hơn trong thời gian ngắn, nhiều người, kể cả người hướng nội, báo cáo tâm trạng tích cực hơn.
Nhưng hành động trái tính có giá. Little nhấn mạnh rằng người làm vậy cần "góc phục hồi": khoảng thời gian và không gian để trở về nhịp tự nhiên. Một số nghiên cứu sau cũng ghi nhận cảm giác mệt sau khi cư xử hướng ngoại kéo dài. Áp vào thực tế: người hướng nội chủ trì hội nghị khách hàng cả buổi sáng nên tránh xếp thêm một bữa trưa tiếp khách ồn ào ngay sau đó, nếu được.
Hiểu điều này giúp tránh hai thái cực: không dám nhận vai cần nói nhiều vì "mình hướng nội", hoặc nhận mọi vai như vậy rồi kiệt sức. Chọn những dịp đáng để hành động trái tính, chuẩn bị kỹ, và sắp xếp chỗ nghỉ sau đó.
Quản lý năng lượng trong tuần làm việc
Với người hướng nội, khí chất trong mắt người khác phụ thuộc nhiều vào việc mình có còn năng lượng hay không. Người kiệt sức dễ cộc, dễ né tránh. Một vài cách sắp xếp đơn giản:
- Nhìn lịch tuần và đánh dấu các cuộc gặp tốn năng lượng: hội thảo, tiếp khách, họp đông người.
- Không xếp hai việc tốn năng lượng liền nhau nếu có thể; chèn một khối làm việc một mình ở giữa.
- Với sự kiện bắt buộc, đến sớm khi còn ít người, trò chuyện với vài người cụ thể, rời đi đúng giờ sau khi đã chào hỏi người tổ chức.
- Chuẩn bị trước hai ba câu mở đầu cho những dịp phải trò chuyện, để không tốn sức nghĩ tại chỗ.
- Dành cuối ngày có sự kiện lớn cho hoạt động yên tĩnh; báo trước với gia đình để họ hiểu.
Những sắp xếp này không phải là trốn tránh, mà là cách để có mặt trọn vẹn ở những lúc cần có mặt. Một người hướng nội còn năng lượng sẽ nghe tốt hơn, nói rõ hơn, và điềm tĩnh hơn.
Ba tình huống quen thuộc và cách người hướng nội xử lý
Tiếp một đoàn khách đến xưởng. Không cần nói liên tục suốt buổi. Chuẩn bị lộ trình tham quan, giao cho mỗi khu một người phụ trách giới thiệu chi tiết, còn mình mở đầu ngắn, đi cùng, trả lời câu hỏi và chốt cuối buổi. Khách nhớ một người chủ nắm rõ việc của mình hơn là nhớ ai nói nhiều nhất.
Bữa liên hoan cuối quý. Ngồi cạnh một hai người mình muốn trò chuyện sâu thay vì đi khắp bàn. Nâng ly chúc chung một lần với lời ngắn gọn, cảm ơn đúng người. Về sớm sau khi chào người tổ chức là chấp nhận được.
Được mời phát biểu bất ngờ. Có sẵn một khung ba câu: cảm ơn, một điều cụ thể mình ghi nhận, một mong muốn cho thời gian tới. Nói chậm, dừng đúng lúc. Ngắn gọn từ người ít nói thường được nhớ lâu hơn bài phát biểu dài.
Để công việc và chữ viết nói thay một phần
Người hướng nội thường viết tốt hơn nói khi ứng biến. Tận dụng điều đó là một lựa chọn khôn ngoan: một bản tóm tắt sau họp rõ ràng, một thư báo tiến độ đều đặn, một hồ sơ năng lực gọn gàng làm việc thay mình ở những nơi mình không có mặt hoặc không muốn nói nhiều. Ở nhiều nhóm, người gửi bản tóm tắt sau họp dần trở thành người được tin để giữ đầu mối, dù trong họp họ nói ít nhất.
Với người hướng nội tự làm chủ, như một kiến trúc sư làm riêng, một thợ ảnh, một người dạy kèm, trang giới thiệu và địa chỉ thư chuyên nghiệp có giá trị đặc biệt, vì chúng thay cho những buổi giới thiệu mình mà họ không thích. Một tên miền ngắn, dễ nhớ để đặt trang giới thiệu và thư công việc, chẳng hạn chọn từ các tên đang có trên tenmiendangcap.com, giúp người khác tìm đến mình mà mình không cần phải đi chào khắp nơi. Nội dung trang thì nên đúng tinh thần hướng nội: ít tính từ, nhiều việc cụ thể đã làm.
Câu hỏi thường gặp
Người hướng nội có làm sales, làm quản lý được không?
Được. Nhiều người hướng nội làm bán hàng tốt nhờ nghe kỹ và hiểu nhu cầu khách, làm quản lý tốt nhờ tiếp nhận ý kiến nhóm. Thách thức thật là quản lý năng lượng khi công việc đòi gặp gỡ nhiều. Chọn cách làm phù hợp với mình, như gặp ít khách mà sâu, thường hiệu quả hơn ép mình theo kiểu hướng ngoại.
Làm sao phát biểu trong cuộc họp mà người khác nói liên tục?
Nói sớm, trong vài phút đầu, một câu ngắn để vào cuộc. Chuẩn bị trước một hai ý có thông tin mới. Nếu bị lấn át, nên báo với người chủ trì từ trước: "Phần chi phí em có số liệu, anh cho em năm phút." Gửi ý bổ sung bằng văn bản sau họp cũng là cách được ghi nhận.
Đi liên hoan công ty ít quá có bị đánh giá không?
Có thể, nếu hoàn toàn vắng mặt. Cách cân bằng là chọn tham dự những dịp quan trọng như tất niên, sinh nhật công ty, có mặt đầu buổi, chào hỏi, trò chuyện với vài người rồi về đúng lúc. Sự có mặt chừng mực được nhìn nhận tốt hơn nhiều so với vắng mặt mọi lần.
Hướng nội có phải là thứ cần sửa không?
Không. Hướng nội là một xu hướng tính cách bình thường, không phải khuyết điểm. Điều đáng sửa là những hành vi gây hiểu nhầm hoặc cản trở công việc, như im lặng khi cần báo tin, hoặc né tránh mọi trao đổi trực tiếp. Bản thân việc thích yên tĩnh thì không cần sửa.
Nếu ngại giao tiếp đến mức khổ sở thì sao?
Nếu nỗi sợ bị đánh giá khiến bạn tránh né nhiều tình huống cần thiết, tim đập mạnh, mất ngủ trước mỗi cuộc gặp, đó có thể là lo âu xã hội chứ không chỉ là hướng nội. Trường hợp này nên tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia sức khoẻ tâm thần, vì có những cách hỗ trợ đã được kiểm chứng.