Hội chứng kẻ mạo danh là cảm giác dai dẳng rằng mình không thật sự giỏi như người khác nghĩ, thành công chỉ nhờ may mắn, và sớm muộn sẽ bị phát hiện, dù có bằng chứng rõ về năng lực. Đây không phải một chẩn đoán bệnh, mà là một trải nghiệm tâm lý rất phổ biến, đặc biệt ở người vừa được giao một vai trò mới cao hơn trước.
Bài này giải thích nguồn gốc khái niệm từ nghiên cứu của Pauline Clance và Suzanne Imes năm 1978, những điều nghiên cứu sau đó cho thấy và chưa cho thấy, các dấu hiệu hay gặp ở người mới lên vị trí dẫn dắt, và những cách đi qua cảm giác này mà không giả vờ tự tin hay tự hạ mình. Khi cảm giác đi kèm lo âu, trầm buồn kéo dài, bài nêu rõ lúc nào nên tìm chuyên gia.
Nguồn gốc khái niệm và điều nghiên cứu cho thấy
Năm 1978, hai nhà tâm lý học lâm sàng Pauline Clance và Suzanne Imes công bố bài viết về hiện tượng họ quan sát ở hơn một trăm năm mươi phụ nữ thành đạt: dù có bằng cấp, giải thưởng, vị trí cao, những người này vẫn tin rằng mình không thật sự giỏi và đã lừa được mọi người. Hai tác giả gọi đó là hiện tượng kẻ mạo danh. Các nghiên cứu về sau cho thấy trải nghiệm này xuất hiện ở cả nam và nữ, ở nhiều ngành nghề và nhiều nền văn hoá.
Một tổng quan hệ thống của Dena Bravata và cộng sự năm 2020 ghi nhận tỷ lệ báo cáo trong các nghiên cứu dao động rất rộng, từ khoảng chín phần trăm đến tám mươi hai phần trăm, tuỳ công cụ đo và nhóm người được khảo sát. Khoảng rộng đó cho thấy khái niệm chưa được đo thống nhất. Hội chứng kẻ mạo danh không có trong các hệ thống chẩn đoán tâm thần chính thức. Vì vậy nên hiểu nó như một cách gọi tên cho một kiểu suy nghĩ hay gặp, không phải nhãn bệnh để tự gán.
Dấu hiệu hay gặp ở người mới lên vị trí dẫn dắt
Người vừa được giao làm trưởng nhóm, trưởng phòng, hoặc mở cơ sở riêng thường gặp một số dấu hiệu sau:
- Cho rằng mình được chọn vì thiếu người, vì quen biết, hoặc vì cấp trên nhìn nhầm.
- Chuẩn bị quá mức cho mọi cuộc họp, làm thêm giờ để chắc chắn không ai thấy mình hổng chỗ nào.
- Ngại hỏi vì sợ câu hỏi lộ ra mình không biết, kể cả những điều người mới ở vị trí đó không thể biết.
- Gạt đi lời khen, coi kết quả tốt là nhờ nhóm hay nhờ may, còn kết quả xấu là lỗi của mình.
- Né những cơ hội mới vì sợ bị “lộ”.
- Cảm thấy nhẹ nhõm thay vì vui khi một việc thành công, như vừa thoát được lần kiểm tra.
Một vài dấu hiệu này xuất hiện trong vài tháng đầu ở vị trí mới là bình thường, vì thật sự có nhiều điều chưa biết. Vấn đề bắt đầu khi cảm giác không giảm dù đã có thêm kinh nghiệm và kết quả, hoặc khi nó khiến bạn kiệt sức vì làm quá mức để che đi.
Vì sao người mới lên vị trí dễ cảm thấy như vậy
Khi lên một vị trí mới, thước đo thành công thay đổi. Trước đây bạn giỏi vì làm tốt việc chuyên môn; giờ thành công phụ thuộc vào việc người khác làm tốt, vào những quyết định không có đáp án rõ. Trong giai đoạn đầu, bạn chắc chắn kém hơn ở việc mới so với việc cũ, và cảm giác “mình không giỏi” là phản ánh khá chính xác sự chuyển đổi đó. Cái sai nằm ở kết luận rút ra: không phải “mình không xứng”, mà là “mình đang học việc mới”.
Thêm vào đó, người mới chỉ thấy bên trong của chính mình, với mọi lo lắng và chỗ chưa biết, nhưng chỉ thấy bên ngoài của người khác, với vẻ tự tin và trơn tru. Phép so sánh này luôn bất lợi cho mình. Nhiều người dẫn dắt có kinh nghiệm kể rằng họ cũng từng cảm thấy y như vậy, chỉ là không ai nói ra. Ở nhiều nơi làm việc tại Việt Nam, nơi việc tỏ ra không chắc chắn trước cấp dưới hay bị coi là mất uy, người mới lên vị trí càng có xu hướng giấu cảm giác này, và vì giấu nên càng tưởng chỉ mình bị. Một câu dùng được khi nói với cấp trên hay người cố vấn: “Em làm được phần chuyên môn, nhưng phần điều phối người lớn tuổi hơn em còn lúng túng, anh có kinh nghiệm gì không?” Nói cụ thể chỗ khó thay vì nói chung chung “em thấy mình không hợp”.
Những cách đi qua có cơ sở
Gọi tên cảm giác. Nhận ra “đây là cảm giác kẻ mạo danh” thay vì coi nó là sự thật về mình. Gọi tên giúp tạo một khoảng cách nhỏ giữa cảm giác và kết luận.
Ghi lại bằng chứng. Giữ một danh sách ngắn những việc đã làm được, phản hồi tốt từ người khác, vấn đề đã giải quyết. Khi cảm giác ập đến, đọc lại danh sách giúp đối chiếu cảm giác với dữ kiện.
Đặt kỳ vọng đúng cho giai đoạn học việc. Viết ra những gì một người mới ở vị trí này có thể làm tốt sau ba tháng, sáu tháng. So mình với mốc đó thay vì với người đã làm nhiều năm.
Hỏi như một phần công việc. Người ở vị trí dẫn dắt được kỳ vọng hỏi để hiểu. Một câu hỏi tốt thường làm người khác đánh giá cao hơn, không thấp hơn.
Nói chuyện với người đi trước. Một người cố vấn hay đồng cấp có kinh nghiệm kể lại giai đoạn đầu của họ giúp bạn thấy cảm giác này là chung, không phải riêng mình.
Phân biệt khiêm tốn lành mạnh và tự hạ mình
Không phải mọi sự tự nghi ngờ đều xấu. Một chút nghi ngờ giúp thận trọng và chịu học. Bảng dưới giúp phân biệt:
| Khiêm tốn lành mạnh | Cảm giác kẻ mạo danh làm hại |
|---|---|
| “Mình còn nhiều điều phải học ở vị trí này.” | “Mình không nên ở vị trí này.” |
| Hỏi người khác khi chưa biết | Giấu việc chưa biết, làm thêm giờ để tự tìm |
| Ghi nhận phần đóng góp của nhóm và phần của mình | Gạt hết công lao, chỉ nhận lỗi |
| Nhận cơ hội mới với sự chuẩn bị | Né cơ hội mới vì sợ lộ |
| Chấp nhận phản hồi, sửa | Coi mỗi phản hồi là bằng chứng mình không xứng |
Mục tiêu không phải là xoá hết nghi ngờ để trở nên tự tin tuyệt đối, mà là giữ cột bên trái và bớt dần cột bên phải. Mỗi tuần, chọn một hành vi ở cột phải để đổi: tuần này hỏi thẳng một câu thay vì tự tìm đến khuya, tuần sau nhận một lời khen bằng câu cảm ơn và nêu tên người cùng làm. Người dẫn dắt khiêm tốn mà vững thường được tin hơn người lúc nào cũng tỏ ra chắc chắn.
Ví dụ giả định: kỹ sư mới làm trưởng nhóm bảo trì
Anh Khoa, kỹ sư bảo trì năm năm ở một nhà máy tại Quảng Ninh, được lên làm trưởng nhóm tám người, trong đó có hai người lớn tuổi hơn và thâm niên hơn. Ba tháng đầu, anh làm đến tối mỗi ngày, tự kiểm lại mọi phiếu công việc, và không dám hỏi giám đốc kỹ thuật về ngân sách vì sợ bị coi là không đủ hiểu. Mỗi lần nhóm xử lý sự cố tốt, anh nghĩ đó là nhờ hai người thợ cả.
Một buổi nói chuyện với trưởng nhóm sản xuất, người lên vị trí trước anh hai năm, làm anh nhận ra cảm giác của mình không hiếm. Anh bắt đầu ghi lại những quyết định mình đã đưa ra và kết quả, hỏi thẳng giám đốc về ngân sách, và giao lại việc kiểm phiếu cho hai thợ cả. Cảm giác “mình không xứng” không biến mất ngay, nhưng sau sáu tháng nó xuất hiện thưa hơn, và anh có thêm thời gian cho việc của người dẫn thay vì kiểm lại việc của người làm.
Người dẫn dắt có cảm giác kẻ mạo danh ảnh hưởng đến nhóm thế nào
Cảm giác “mình không xứng” không chỉ là chuyện riêng. Người dẫn sợ bị lộ thường ôm việc, khó giao vì sợ người khác làm sai rồi mình bị trách, và hay tự kiểm lại mọi thứ, khiến nhóm cảm thấy không được tin. Một số người lại phản ứng ngược, tỏ ra cứng rắn, ít khi thừa nhận mình chưa biết, để che đi nỗi lo. Cả hai kiểu đều làm nhóm khó lớn lên, vì thành viên không được giao việc khó để học, cũng không thấy ai làm mẫu cho việc thừa nhận giới hạn của mình.
Ngược lại, người dẫn chấp nhận rằng mình đang học việc và nói điều đó một cách bình thản, như “phần này mình chưa quen, cần anh chị góp ý”, thường tạo ra một nhóm dễ thở hơn, nơi người khác cũng dám nói mình chưa biết. Đi qua cảm giác kẻ mạo danh, vì vậy, cũng là một phần của việc dẫn dắt tốt, không chỉ là chuyện tự chăm sóc.
Khi nào nên tìm chuyên gia
Cảm giác kẻ mạo danh thường giảm dần cùng kinh nghiệm. Nên tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ chuyên khoa tâm thần khi cảm giác này đi kèm lo âu kéo dài, mất ngủ, buồn chán, kiệt sức vì làm quá mức, hoặc khi nó khiến bạn né tránh những việc quan trọng trong thời gian dài. Các vấn đề như lo âu hay trầm cảm có thể ẩn sau cảm giác “mình không xứng”, và cần người có chuyên môn đánh giá.
Tìm hỗ trợ không phải là bằng chứng bạn không xứng với vị trí; nhiều người dẫn dắt làm việc với chuyên gia tâm lý hay người huấn luyện để làm tốt vai trò của mình. Một buổi nói chuyện với chuyên gia cũng có thể giúp phân biệt đâu là cảm giác bình thường của giai đoạn chuyển đổi và đâu là vấn đề cần chăm sóc thêm. Bài viết này chỉ cung cấp thông tin chung và không thay cho chẩn đoán.
Câu hỏi thường gặp
Hội chứng kẻ mạo danh có phải là bệnh không?
Không. Đây không phải chẩn đoán trong các hệ thống phân loại bệnh tâm thần chính thức. Nó là cách gọi tên một kiểu trải nghiệm tâm lý phổ biến. Tuy vậy, nếu cảm giác này đi kèm lo âu, trầm buồn kéo dài, nên gặp chuyên gia để được đánh giá.
Có phải chỉ phụ nữ mới bị hội chứng kẻ mạo danh?
Nghiên cứu ban đầu của Clance và Imes quan sát phụ nữ thành đạt, nhưng các nghiên cứu sau cho thấy nam giới cũng trải qua với tỷ lệ đáng kể. Trải nghiệm này phụ thuộc vào hoàn cảnh, như vị trí mới, môi trường cạnh tranh, cảm giác mình khác số đông, hơn là vào giới tính.
Người có hội chứng kẻ mạo danh có làm việc kém không?
Thường không, nhiều người còn làm rất tốt vì chuẩn bị kỹ. Cái giá nằm ở chỗ khác: kiệt sức vì làm quá mức, né cơ hội, khó giao việc, khó tận hưởng thành công. Về lâu dài, những điều này có thể ảnh hưởng đến cả sức khoẻ lẫn sự nghiệp.
Có nên nói với cấp trên rằng mình cảm thấy không xứng không?
Không cần nói theo kiểu “mình không xứng”, nhưng nên nói cụ thể những gì mình đang học và cần hỗ trợ: “Phần ngân sách mình chưa quen, muốn được hướng dẫn trong tháng đầu.” Cách nói này cho thấy sự chủ động, và giúp bạn nhận được hỗ trợ thật.
Làm sao để giúp nhân viên mới lên vị trí đang có cảm giác này?
Nói rõ vì sao họ được chọn, bằng những việc cụ thể. Kể về giai đoạn đầu của chính mình nếu có. Đặt kỳ vọng rõ cho ba đến sáu tháng đầu, và khen những tiến bộ cụ thể. Tạo không gian để họ hỏi mà không bị đánh giá.