Chừng mực là biết đến đâu thì đủ: khen vừa đủ để người ta tin, chê vừa đủ để người ta sửa, đùa vừa đủ để không ai bị tổn thương, kể chuyện mình vừa đủ để người khác còn chỗ nói. Người chừng mực không nhạt, không thiếu chính kiến; họ chỉ không để lời nói và hành vi vượt quá điều tình huống cần.
Trong số các biểu hiện của khí chất, chừng mực là thứ khó tập nhất vì nó không có công thức. Cùng một câu đùa, ở tiệc tất niên là vui, ở cuộc họp xử lý sự cố là vô duyên. Cùng một lời khen, nói một lần là chân thành, nói mười lần là xu nịnh. Bài này đưa ra một khung để nhận ra điểm dừng, đi qua các mặt hay gặp của chừng mực ở chỗ làm và trong quan hệ công việc, và những dấu hiệu cho thấy mình đang vượt mức.
Gốc của ý tưởng "vừa đủ"
Ý tưởng điểm giữa giữa thiếu và thừa có mặt ở nhiều truyền thống tư tưởng. Aristotle, trong Đạo đức học Nicomachean, mô tả đức tính như điểm trung bình giữa hai thái cực: can đảm nằm giữa liều lĩnh và hèn nhát, hào phóng nằm giữa phung phí và keo kiệt. Ông cũng nói rõ điểm giữa này không phải trung bình cộng cứng nhắc, mà là "vừa đủ" tuỳ người, tuỳ lúc, tuỳ hoàn cảnh. Tư tưởng trung dung của Nho học, quen thuộc với người Việt qua câu "dĩ hoà vi quý" hay "lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau", cũng hướng về sự vừa phải.
Điều đáng giữ từ các truyền thống này là chừng mực mang tính tình huống. Không có lượng chữ, số lần cười hay mức độ khen cố định nào là chừng mực cho mọi lúc. Người chừng mực là người đọc được tình huống: ai đang có mặt, họ đang cảm thấy gì, việc chính hôm nay là gì, và điều mình sắp nói có phục vụ việc đó không.
Cũng cần tách chừng mực khỏi "dĩ hoà vi quý" theo nghĩa né va chạm bằng mọi giá. Im lặng trước cái sai không phải chừng mực mà là thiếu phần. Chừng mực là nói điều cần nói với liều lượng và cách thức phù hợp.
Thiếu, vừa và quá ở các mặt thường gặp
Bảng dưới đặt ba mức cạnh nhau cho những mặt hay gặp ở chỗ làm. Cột giữa không phải công thức, chỉ là gợi ý để tự đối chiếu:
| Mặt | Thiếu | Vừa | Quá |
|---|---|---|---|
| Lời khen | Không bao giờ ghi nhận ai | Khen đúng việc, đúng người, một lần, cụ thể | Khen mọi thứ, khen chung chung, khen để lấy lòng |
| Lời chê | Thấy sai mà không nói | Nói riêng, nói về việc, kèm gợi ý sửa | Chê trước nhiều người, chê con người, nhắc lại nhiều lần |
| Câu đùa | Không bao giờ đùa, không khí căng | Đùa về tình huống, về chính mình, đúng lúc | Đùa về ngoại hình, giới tính, quê quán của người khác |
| Chuyện riêng | Không ai biết gì về mình | Chia sẻ vừa đủ để gần gũi | Kể chuyện gia đình, tiền bạc, bệnh tật với người mới quen |
| Kể thành tích | Giấu cả đóng góp thật | Nói đóng góp khi được hỏi, kèm công của người khác | Lồng thành tích vào mọi câu chuyện |
| Ý kiến trong họp | Không bao giờ phát biểu | Nói khi có thông tin mới hoặc thấy rủi ro | Góp ý mọi điểm, nói lại ý người khác bằng lời mình |
Có một điều đáng chú ý: cột "quá" thường dễ nhận ra ở người khác nhưng khó thấy ở mình, còn cột "thiếu" thì ngược lại, mình biết mình đang né nhưng người khác lại nghĩ mình chừng mực. Cả hai đều cần được soi.
Chừng mực trong lời nói ở chỗ làm
Một quy tắc dễ dùng là nói ít hơn một câu so với điều mình muốn nói. Thường câu cuối cùng trong một lời phát biểu là câu thừa: câu nhắc lại, câu kể công, câu châm chọc nhẹ. Bỏ nó đi, lời nói gọn hơn và ít rủi ro hơn. Trong một cuộc họp giao ban ở một công ty phân phối, trưởng kho báo cáo "Tuần này hàng về đủ, chỉ thiếu hai mã, đã báo nhà cung cấp, thứ Tư bù" là đủ; thêm "lần nào cũng phải nhắc bên đó mới làm" là câu làm người nghe chú ý vào sự bực bội thay vì vào việc.
Với lời khen, chừng mực nằm ở sự cụ thể. "Em làm tốt lắm" nói mãi sẽ mất giá trị. "Bảng tổng hợp em làm có cột so sánh tháng trước, anh đọc ra ngay vấn đề" là lời khen người nghe tin và nhớ. Với lời chê, chừng mực nằm ở chỗ nói riêng và nói về việc: "Báo cáo này thiếu số liệu chi nhánh Cần Thơ" thay vì "em làm ẩu quá".
Với câu đùa, nguyên tắc an toàn là đùa về tình huống hoặc về chính mình, không đùa về đặc điểm của người khác mà họ không chọn được: ngoại hình, giọng nói, quê quán, giới tính, hoàn cảnh gia đình. Câu đùa vượt mức là câu làm một người trong phòng phải cười gượng.
Chừng mực trên mạng xã hội và bàn tiệc
Bài đăng về công việc. Khoe một dự án đã công bố thì được; đăng ảnh chụp màn hình tin nhắn nội bộ, số liệu chưa công bố hay than phiền về sếp, về khách hàng là vượt mức. Quy tắc dễ nhớ: nếu không muốn người được nhắc đến đọc, đừng đăng.
Bình luận dưới bài của đồng nghiệp, cấp trên. Ngắn và thật. Bình luận dài dòng khen ngợi dưới mọi bài của sếp bị đồng nghiệp nhìn thấy, và hiếm khi được hiểu theo nghĩa tốt.
Rượu bia khi tiếp khách, liên hoan. Chừng mực ở đây có nghĩa là không ép ai uống, không để mình say trước đối tác, và có quyền không uống. Câu từ chối nhẹ nhàng như "Hôm nay em lái xe, em xin phép uống nước ạ" hoặc "Em đang uống thuốc, em nâng ly trà thay nhé" được đa số chấp nhận. Đã uống rượu bia thì không lái xe, đó là quy định pháp luật chứ không chỉ là phép lịch sự.
Chụp và đăng ảnh người khác. Ảnh chụp chung trong buổi liên hoan, ảnh đồng nghiệp đang ngủ gật trên xe đi công tác, ảnh khách hàng ở cửa hàng: đăng lên trước khi hỏi người trong ảnh là vượt mức, kể cả khi mình thấy ảnh vui. Hỏi một câu "Chị cho em đăng ảnh này nhé" tốn vài giây và tránh được nhiều chuyện khó xử.
Kể chuyện tiền bạc. Hỏi lương người khác, khoe giá món đồ vừa mua, bàn chuyện vay mượn trong bữa ăn công việc đều dễ làm người nghe khó xử. Chuyện tiền nên để vào lúc riêng và đúng người.
Chừng mực trong cách giới thiệu mình
Cách một người giới thiệu bản thân trên danh thiếp, chữ ký thư, trang hồ sơ trực tuyến nói khá nhiều về sự chừng mực. Danh thiếp in năm chức danh, ba số điện thoại và một dòng khẩu hiệu tạo cảm giác người này đang cố chứng minh điều gì đó. Danh thiếp ghi tên, một vai trò chính và một cách liên hệ thì để lại cảm giác người này tự tin vào việc mình làm.
Trang giới thiệu cũng vậy: một đoạn ngắn nói mình làm gì, cho ai, đã làm được những việc cụ thể nào, kèm cách liên hệ, thường thuyết phục hơn một trang đầy tính từ. Với người tự làm chủ, chọn một tên miền ngắn, gần với tên thật hoặc tên dự án để làm địa chỉ thư và trang giới thiệu cũng là một kiểu chừng mực, nói vừa đủ về mình; sàn tenmiendangcap.com là một nơi để tìm những tên như vậy. Điều cần tránh là nói quá: tự xưng "chuyên gia hàng đầu", liệt kê giải thưởng không ai kiểm được, hay dùng ảnh chụp chung với người nổi tiếng để ngầm nói về mối quan hệ không có thật.
Chừng mực khi chuyện của người khác được đem ra bàn
Ở chỗ làm nào cũng có lúc câu chuyện chuyển sang người vắng mặt: ai sắp nghỉ, ai được tăng lương, nhà ai có chuyện. Chừng mực ở đây không đòi hỏi mình đứng dậy bỏ đi hay giảng giải, mà là không thêm dầu: không kể thêm điều mình biết, không đoán, không bình luận về đời tư.
Một câu đơn giản như "Chuyện đó em không rõ, để chị ấy tự kể thì hơn" vừa giữ mình ngoài vòng, vừa nhắc nhẹ mọi người mà không làm ai mất mặt. Nếu được hỏi thẳng ý kiến về một đồng nghiệp, chỉ nói về việc đã làm chung và điều mình trực tiếp thấy, không truyền lại điều nghe kể.
Lý do không chỉ là đạo đức. Người hay kể chuyện người khác sẽ bị mặc định là cũng kể chuyện của mình với người khác, và người ta ngừng chia sẻ thông tin thật với họ. Sự kín đáo vừa phải là một phần của khí chất mà người ta chỉ nhận ra khi cần tìm ai đó để tin.
Dấu hiệu mình đang vượt mức và cách kéo lại
Vì chừng mực khó tự thấy, nên có vài dấu hiệu đáng để theo dõi:
- Sau một cuộc gặp, mình nhớ rõ những gì mình nói nhưng không nhớ người kia nói gì. Lần sau đặt mục tiêu hỏi ít nhất ba câu về người đối diện.
- Người khác bắt đầu trả lời mình ngắn hơn hẳn, hoặc đổi chủ đề khi mình kể chuyện. Đó thường là tín hiệu đã quá phần.
- Mình hay phải nói "đùa thôi mà" sau một câu nói. Câu đùa cần giải thích là câu đùa đã vượt mức.
- Mình kể cùng một thành tích cho nhiều người trong cùng một tuần. Thử để người khác tự hỏi thay vì tự kể.
- Sau tiệc, mình không chắc mình đã nói gì. Đặt giới hạn uống trước khi đến, hoặc không uống.
Kéo lại không cần xin lỗi rườm rà. Một câu "Hôm qua em nói hơi nhiều, anh chị bỏ qua cho em" là đủ, rồi hành xử khác ở lần sau. Sự điều chỉnh lặng lẽ thường được ghi nhận hơn lời hứa sẽ thay đổi.
Câu hỏi thường gặp
Chừng mực có làm mình trông nhạt nhẽo không?
Không, nếu chừng mực đi kèm nội dung. Người nói ít mà mỗi câu có thông tin, đùa ít mà đúng lúc, khen ít mà cụ thể thường được nhớ hơn người nói nhiều. Nhạt là khi né mọi chính kiến để an toàn; chừng mực là có chính kiến và chọn cách nói phù hợp.
Làm sao từ chối uống rượu khi sếp mời mà không mất lòng?
Từ chối sớm và nhất quán, ngay từ ly đầu, bằng lý do ngắn: lái xe, đang uống thuốc, sáng mai có việc. Nâng ly bằng trà hoặc nước, vẫn tham gia trò chuyện. Đa số người mời sẽ thôi sau một hai lần. Nếu nơi làm việc ép uống thường xuyên, đó là chuyện văn hoá tổ chức cần được nêu ra.
Chừng mực có khác khiêm tốn không?
Có chỗ giao nhau nhưng không trùng. Khiêm tốn nói về cách mình nhìn và nói về năng lực của mình. Chừng mực rộng hơn: liều lượng của lời nói, cảm xúc, câu đùa, cách chi tiêu trước người khác. Một người khiêm tốn vẫn có thể thiếu chừng mực, chẳng hạn hay đùa quá đà.
Ở môi trường ai cũng nói to, đùa thô thì mình có nên hoà theo?
Có thể hoà ở mức không làm mình khó chịu và không làm ai bị tổn thương. Bạn không cần nói to hơn hay đùa thô hơn để được chấp nhận. Người giữ được chừng mực trong môi trường ồn ào thường lại được nhờ vả trong những việc cần sự tin cậy.
Đăng bài về thành tích cá nhân trên mạng thế nào cho chừng mực?
Nói việc cụ thể, ghi công những người cùng làm, tránh tính từ tự khen, và không đăng quá dày. Một bài kiểu "Dự án lắp đặt cho trường học ở Huế đã xong, cảm ơn anh em đội thi công" chừng mực hơn bài liệt kê mọi lời khen nhận được.