Sau một sai lầm lớn ở chỗ làm, mức tự trách hữu ích là mức khiến bạn sửa được hậu quả và đổi cách làm, chứ không phải mức khiến bạn mất ngủ, né mọi người và nghi ngờ toàn bộ năng lực của mình. Tâm lý học phân biệt cảm giác áy náy về một hành vi với cảm giác xấu hổ về con người mình; loại thứ nhất thường thúc đẩy sửa sai, loại thứ hai thường đẩy người ta vào né tránh.
Bài này nói về phía bên trong của người mắc lỗi: điều gì đang diễn ra trong đầu, vì sao tự hành hạ không giúp làm tốt hơn, và các bước cụ thể trong tuần đầu để đứng dậy. Chuyện trưởng nhóm nhận lỗi trước nhóm và cấp trên đã có hướng dẫn riêng ở các trang chuyên về làm quản lý; ở đây là chuyện giữ mình vững sau khi đã nhận lỗi.
Áy náy và xấu hổ: hai phản ứng khác nhau
Nhà tâm lý học June Tangney và các cộng sự nghiên cứu nhiều năm về hai cảm xúc này. Áy náy tập trung vào hành vi: “mình đã làm một việc sai”. Xấu hổ tập trung vào bản thân: “mình là người tồi”. Nghiên cứu của họ cho thấy áy náy thường đi kèm mong muốn sửa chữa, xin lỗi, bù đắp; còn xấu hổ hay đi kèm mong muốn trốn tránh, che giấu, thậm chí đổ lỗi cho người khác để tự vệ.
Sau một sai lầm lớn, phần lớn người ta trải qua cả hai. Điều đáng để ý là cái nào chiếm ưu thế sau vài ngày. Nếu sau một tuần bạn vẫn chủ yếu nghĩ “mình kém cỏi, không xứng với vị trí này” chứ không nghĩ “lần sau mình sẽ kiểm bước này”, đó là dấu hiệu xấu hổ đang lấn át, và nó sẽ cản trở việc sửa sai hơn là giúp. Chuyển từ câu chuyện về con người sang câu chuyện về hành vi là bước đầu để đứng dậy.
Tự thương xót không phải là tự bao biện
Nhiều người sợ rằng nếu không tự trách nặng, mình sẽ dễ dãi và lặp lại lỗi. Nghiên cứu cho thấy điều ngược lại. Năm 2012, Juliana Breines và Serena Chen công bố một loạt thí nghiệm: những người được hướng dẫn nhìn một lỗi lầm của mình với thái độ tự thương xót, tức thừa nhận lỗi, hiểu rằng ai cũng có lúc sai và đối xử với mình tử tế như với một người bạn, lại có động lực sửa sai và cải thiện cao hơn. Sau một bài kiểm tra làm kém, họ dành nhiều thời gian ôn tập hơn so với nhóm chỉ được khuyến khích nghĩ tích cực về bản thân.
Khái niệm tự thương xót được Kristin Neff phát triển trong tâm lý học, gồm ba phần: tử tế với bản thân thay vì phán xét gay gắt, nhìn thấy sai lầm là một phần chung của con người thay vì thấy mình cô lập, và nhận biết cảm xúc đau mà không bị cuốn vào nó. Tự thương xót không xoá trách nhiệm; nó giúp người ta đủ an toàn để nhìn thẳng vào lỗi mà không phải chối bỏ.
Tuần đầu sau sai lầm: các bước cụ thể
Những ngày đầu thường hỗn loạn về cảm xúc. Một trình tự đơn giản giúp có điểm bám:
- Xử lý hậu quả trước: những gì còn cứu được, khách cần được báo gì, ai cần được xin lỗi. Hành động cụ thể giúp cảm giác bất lực giảm đi.
- Viết ra điều đã xảy ra như một biên bản, theo thứ tự thời gian, bằng ngôi thứ ba nếu được: “Ngày mười, người phụ trách đã gửi báo giá cũ cho khách...”. Viết như người ngoài giúp tách sự việc khỏi cảm xúc.
- Tách ba phần: phần do mình, phần do hệ thống hay quy trình, phần do hoàn cảnh. Không phải để đổ bớt lỗi, mà để biết sửa ở đâu.
- Chọn một hai thay đổi cụ thể trong cách làm của mình, ví dụ thêm một bước kiểm trước khi gửi báo giá.
- Giữ nhịp sống bình thường: ngủ, ăn, vận động, gặp người thân. Thức khuya dằn vặt không làm hậu quả nhỏ đi.
Sau tuần đầu, nhiều người thấy cảm xúc dịu đi đáng kể. Nếu không, và nhất là nếu những suy nghĩ tiêu cực về bản thân ngày càng nặng, đó là dấu hiệu nên tìm hỗ trợ.
Câu tự nói hữu ích và câu nên đổi
Cách nói với chính mình ảnh hưởng đến việc bạn sửa sai hay né tránh. Một vài câu hay gặp và cách đổi:
| Câu hay tự nói | Vấn đề | Câu thay thế |
|---|---|---|
| “Mình đúng là đồ vô dụng.” | Phán xét cả con người từ một hành vi | “Mình đã bỏ qua bước kiểm. Lần sau thêm bước này.” |
| “Mọi người sẽ không bao giờ tin mình nữa.” | Dự đoán tuyệt đối, chưa có bằng chứng | “Niềm tin bị ảnh hưởng. Mình lấy lại bằng việc làm đúng những tuần tới.” |
| “Đáng lẽ mình phải biết.” | Dùng hiểu biết hiện tại phán xét quá khứ | “Với thông tin lúc đó, mình đã bỏ lỡ tín hiệu này. Giờ mình biết để ý.” |
| “Chuyện nhỏ, ai chẳng sai.” | Gạt đi, không học được gì | “Ai cũng có lúc sai, và lỗi này vẫn cần sửa nghiêm túc.” |
Câu thay thế không phải là tự an ủi suông. Chúng giữ nguyên trách nhiệm nhưng chuyển từ phán xét con người sang hành động cụ thể. Dòng cuối cho thấy tự thương xót khác với gạt bỏ: vẫn thừa nhận lỗi là thật.
Ba bẫy suy nghĩ hay gặp sau sai lầm
Phóng đại hậu quả. Trong vài ngày đầu, người mắc lỗi thường tưởng tượng hậu quả lớn hơn thực tế: bị đuổi việc, mất hết uy tín, không ai tin nữa. Viết ra hậu quả đã thật sự xảy ra, tách khỏi hậu quả mình đang lo, giúp đưa nỗi sợ về đúng kích thước.
Nhìn lại bằng con mắt của hiện tại. Biết kết quả rồi, mọi tín hiệu đều trở nên rõ ràng, và ta tự trách “sao lúc đó không thấy”. Các nhà tâm lý gọi đây là thiên kiến nhìn lại. Lúc đó, những tín hiệu này lẫn giữa nhiều tín hiệu khác và không rõ như bây giờ.
Một lỗi thành cả con người. Từ “mình đã sai một việc” nhảy sang “mình là người không làm được gì”. Đây chính là chỗ xấu hổ chen vào. Đối chiếu với danh sách những việc mình đã làm tốt trong năm giúp giữ bức tranh cân bằng.
Thoát bẫy bằng giấy bút. Cả ba bẫy đều sống mạnh nhất trong đầu và yếu đi khi bị viết ra. Mười phút viết mỗi tối trong tuần đầu thường giúp nhiều hơn hàng giờ nghĩ quẩn. Có thể viết theo ba dòng cố định: hôm nay mình đã sửa được gì, điều gì vẫn làm mình lo, ngày mai mình làm một việc gì cho phần còn lại.
Đối mặt với mọi người sau sai lầm
Phản xạ tự nhiên sau một sai lầm là tránh gặp những người đã biết chuyện: ăn trưa một mình, im lặng trong họp, đi đường khác để khỏi qua phòng sếp. Né tránh làm câu chuyện trong đầu mình to lên, và người khác dễ đọc sự né tránh thành thiếu trách nhiệm. Cách tốt hơn là quay lại nhịp làm việc bình thường càng sớm càng tốt, nói về sai lầm một cách ngắn gọn khi được hỏi, rồi chuyển sang việc.
Một câu như “Đúng là lỗi của mình, đã xử lý xong với khách và đã thêm bước kiểm” là đủ cho hầu hết tình huống. Không cần kể lại nhiều lần, không cần tự hạ mình để được thông cảm. Phần lớn đồng nghiệp quên chuyện nhanh hơn người trong cuộc tưởng, và điều họ nhớ lâu hơn là cách người đó đứng dậy. Nếu sai lầm ảnh hưởng trực tiếp đến một đồng nghiệp, như làm họ phải làm thêm giờ để gỡ, một lời cảm ơn và xin lỗi riêng, cụ thể, có giá trị hơn nhiều lời xin lỗi chung trước cả nhóm. Ví dụ: “Cảm ơn anh tối qua ở lại gỡ đơn hàng giúp em. Lỗi là do em gửi nhầm báo giá, từ nay em kiểm lại mã hàng trước khi gửi.”
Ví dụ giả định: kế toán gửi nhầm bảng lương cho cả công ty
Chị Thảo, kế toán một công ty hai mươi người ở Nghệ An, gửi nhầm tệp bảng lương chi tiết của toàn bộ nhân viên vào nhóm chat chung thay vì gửi riêng cho giám đốc. Tệp bị thu hồi sau năm phút nhưng nhiều người đã xem. Tối đó chị không ngủ được, nghĩ đến chuyện nộp đơn nghỉ việc, và tin chắc mọi người sẽ không bao giờ tin mình giữ bí mật nữa.
Sáng hôm sau, chị báo giám đốc đầy đủ sự việc, đề xuất gửi một thông báo xin lỗi chung và đề nghị đổi cách gửi bảng lương sang tệp có mật khẩu, chỉ gửi qua thư riêng. Chị viết lại sự việc như một biên bản và nhận ra hai yếu tố: phần mềm chat để nhóm chung ở đầu danh sách, và chị làm việc này lúc gần nửa đêm. Hai tuần sau, cảm giác nặng nề đã dịu. Công ty có quy trình gửi bảng lương mới, và chính chị là người hướng dẫn mọi người dùng.
Khi tự trách đã vượt khỏi mức có ích
Tự trách có ích thì có giới hạn thời gian và có hướng: nó dẫn đến sửa chữa rồi dịu dần. Tự trách vượt mức thì kéo dài, lặp đi lặp lại cùng một suy nghĩ mà không dẫn đến hành động mới, lan sang những mặt khác của cuộc sống. Nếu sau hai tuần bạn vẫn mất ngủ, chán ăn hoặc ăn quá nhiều, mất hứng thú với những việc từng thích, thấy mình vô giá trị, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, nên gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý lâm sàng. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì cần tìm giúp đỡ ngay hôm đó, qua cơ sở y tế gần nhất hoặc người thân.
Tìm hỗ trợ không phải là thừa nhận mình yếu, mà là cách để quay lại làm việc tốt. Bài viết này chỉ cung cấp thông tin chung, không thay được đánh giá của người có chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì nên hết buồn về một sai lầm ở chỗ làm?
Không có mốc chung. Với sai lầm lớn, vài ngày đến vài tuần cảm thấy nặng nề là bình thường. Điều đáng để ý là cảm xúc có dịu dần và bạn có quay lại nhịp làm việc được không. Nếu càng ngày càng nặng hoặc kéo dài nhiều tuần, nên tìm hỗ trợ.
Có nên xin nghỉ việc sau một sai lầm lớn không?
Quyết định nghỉ việc trong những ngày đầu sau sai lầm thường xuất phát từ xấu hổ hơn là đánh giá tỉnh táo. Nên chờ cảm xúc lắng xuống, xử lý hậu quả, nói chuyện với cấp trên về tương lai, rồi mới quyết. Nhiều người sau đó thấy mình vẫn được tin tưởng hơn họ nghĩ.
Tự thương xót có làm mình lười sửa lỗi không?
Các nghiên cứu như của Breines và Chen gợi ý điều ngược lại: người tự thương xót thường có động lực sửa sai cao hơn. Lý do là họ không phải tốn sức bảo vệ hình ảnh bản thân, nên dám nhìn thẳng vào lỗi. Tự thương xót khác với tự bao biện ở chỗ vẫn thừa nhận lỗi là thật.
Làm sao để không nghĩ đi nghĩ lại về sai lầm vào ban đêm?
Viết ra trước khi ngủ: điều đã xảy ra, những việc đã làm để sửa, việc sẽ làm ngày mai. Đặt tờ giấy xuống như một cách nói với mình rằng phần hôm nay đã xong. Vận động ban ngày và hạn chế màn hình trước giờ ngủ cũng giúp. Nếu mất ngủ kéo dài, nên gặp bác sĩ.
Đồng nghiệp cứ nhắc lại sai lầm của mình thì sao?
Lần đầu có thể trả lời ngắn gọn, bình thản rằng chuyện đã được xử lý và đã có bước kiểm mới. Nếu bị nhắc lại thường xuyên theo kiểu chế giễu, nói riêng với người đó rằng mình không muốn chuyện này bị đem ra đùa, và nếu vẫn tiếp tục, báo với cấp trên.