Sau một lần thất bại trước nhiều người, như buổi thuyết trình hỏng trước ban giám đốc, dự án đổ bể được cả công ty biết, hay bị rút khỏi một vị trí, phần nặng nhất thường là cảm giác mọi người đang nhìn và bàn tán về mình. Nghiên cứu cho thấy cảm giác đó thường lớn hơn thực tế. Đứng dậy gồm ba chặng: đi qua ngày đầu mà không né tránh, dùng tuần đầu để tách sự việc khỏi câu chuyện về bản thân, và chuẩn bị cho lần làm lại.
Bài này nói về thất bại của cá nhân diễn ra trước mặt người khác. Chuyện người dẫn giữ tinh thần cho cả nhóm sau thất bại, hay chuyện xử lý một sai lầm mình gây ra, có hướng dẫn riêng. Ở đây trọng tâm là phần thể diện: làm sao quay lại phòng họp, quay lại nhóm, với dáng đứng bình thường.
Hiệu ứng ánh đèn sân khấu: người khác để ý ít hơn bạn nghĩ
Năm 2000, Thomas Gilovich, Victoria Medvec và Kenneth Savitsky công bố một loạt thí nghiệm về điều họ gọi là hiệu ứng ánh đèn sân khấu. Trong thí nghiệm nổi tiếng nhất, sinh viên được yêu cầu mặc một chiếc áo thun in hình một ca sĩ mà họ thấy ngượng, rồi bước vào một phòng có các bạn khác. Họ ước tính khoảng một nửa số người trong phòng để ý đến chiếc áo; thực tế chỉ khoảng một phần tư nhận ra.
Hiệu ứng này giải thích vì sao sau một lần thất bại công khai, ta thấy như cả công ty đang nhìn mình. Thực tế, phần lớn đồng nghiệp đang bận với việc và lo lắng của riêng họ. Họ có thể nhắc đến chuyện vài lần trong ngày đầu, nhưng rất nhanh chuyển sang việc khác. Điều này không làm thất bại biến mất, nhưng giúp đặt nó đúng kích thước: đó là một sự việc trong tuần của nhiều người, không phải tâm điểm chú ý của mọi người.
Ngày đầu: quay lại, không né
Phản xạ tự nhiên là trốn: xin nghỉ, ăn trưa một mình, tránh hành lang có phòng sếp. Né tránh làm ngày quay lại sau đó khó hơn. Những việc làm được trong ngày đầu:
- Đến chỗ làm đúng giờ như bình thường, trừ khi thật sự cần nghỉ vì sức khoẻ.
- Chuẩn bị một câu ngắn cho khi bị hỏi: “Buổi trình bày hôm qua chưa tốt, mình đang xem lại phần số liệu để làm bản mới.” Không cần giải thích dài, không cần tự chê.
- Gặp người cần gặp sớm, nhất là cấp trên hoặc người có liên quan trực tiếp. Hỏi họ thấy cần sửa gì. Cuộc gặp này càng để lâu càng nặng.
- Làm một việc nhỏ hoàn thành được trong ngày, dù không liên quan. Cảm giác hoàn thành giúp cân lại cảm giác thất bại.
- Tối về, nghỉ ngơi thật sự, gặp người thân, vận động nhẹ. Đêm đầu thường khó ngủ; đó là bình thường.
Ngày đầu không cần phải ổn. Mục tiêu duy nhất là có mặt và giữ nhịp. Phần lớn người đã đi qua thất bại công khai kể rằng ngày thứ hai dễ hơn ngày đầu nhiều, và ngày thứ năm thì gần như bình thường.
Tách sự việc khỏi câu chuyện về bản thân
Trong tuần đầu, viết ra hai cột giúp nhìn rõ hơn: điều đã thật sự xảy ra, và câu chuyện mình đang tự kể về nó:
| Sự việc | Câu chuyện tự kể | Câu chuyện chính xác hơn |
|---|---|---|
| Buổi trình bày bị ngắt giữa chừng vì số liệu sai | “Mình đã mất mặt trước toàn bộ ban giám đốc, sự nghiệp coi như xong.” | “Số liệu sai một chỗ quan trọng, cần kiểm lại quy trình chuẩn bị. Ban giám đốc đã yêu cầu làm lại, tức là vẫn chờ bản mới.” |
| Dự án bị huỷ sau ba tháng | “Mọi người sẽ coi mình là người làm hỏng việc.” | “Dự án huỷ vì nhiều lý do, có phần của mình là đánh giá sai nhu cầu khách. Đã học được cách thử thị trường sớm hơn.” |
| Bị rút khỏi vị trí trưởng nhóm | “Mình không có năng lực dẫn dắt.” | “Lần này mình chưa làm được ở vị trí này. Cần biết rõ chỗ yếu cụ thể để quyết định học thêm hay chọn hướng khác.” |
Câu chuyện chính xác hơn không phải câu chuyện dễ chịu hơn; nó vẫn thừa nhận phần sai. Điểm khác là nó nói về sự việc và việc cần làm, không kết luận về toàn bộ con người. Viết ra giúp ta thấy câu chuyện tự kể thường có những chữ tuyệt đối như “coi như xong”, “mọi người”, “không có năng lực”.
Đối mặt với những người đã chứng kiến
Không tránh, không kể lể. Gặp lại người đã chứng kiến, chào hỏi bình thường. Nếu họ nhắc, trả lời bằng câu ngắn đã chuẩn bị, rồi chuyển sang việc.
Cảm ơn người góp ý thẳng. Nếu có người chỉ ra chỗ sai trong buổi đó, gặp họ cảm ơn và hỏi thêm. Điều này thường biến người đã chỉ trích thành người giúp mình làm lại.
Không giải thích với từng người. Không cần đi kể lại cho mọi người hiểu vì sao lại thất bại. Giải thích nhiều nghe như bào chữa và giữ chuyện sống lâu hơn.
Giữ đúng nhịp đóng góp trong họp. Sau thất bại, nhiều người im hẳn trong các buổi họp tiếp theo vì sợ nói sai lần nữa. Im lặng kéo dài dễ được đọc là đã mất tự tin. Nói ý kiến như bình thường, ngắn và có cơ sở, là tín hiệu rõ nhất rằng bạn vẫn đứng vững.
Đùa nhẹ về mình khi đã đủ bình tĩnh. Sau vài tuần, nếu bạn thấy thoải mái, một câu đùa nhẹ về chuyện cũ cho thấy bạn đã đi qua. Đừng ép mình làm điều này khi chưa sẵn sàng.
Chuẩn bị cho lần làm lại
Cách lấy lại uy tín hiệu quả nhất là một lần làm lại tốt hơn. Nếu có cơ hội trình bày lại, làm lại dự án, hay nhận một vai trò khác, chuẩn bị kỹ hơn lần trước ở đúng chỗ đã hỏng. Nếu số liệu sai, có người thứ hai kiểm số liệu. Nếu bị hỏi vặn không trả lời được, liệt kê trước mười câu hỏi khó nhất và tập trả lời. Nếu đánh giá sai nhu cầu, nói chuyện với vài khách thật trước khi đề xuất.
Trong lần làm lại, có thể mở đầu bằng việc nhắc ngắn đến lần trước: “Lần trước số liệu phần chi phí chưa chính xác. Bản này đã được phòng kế toán kiểm lại.” Một câu thôi, rồi đi vào nội dung. Nhắc như vậy cho thấy bạn không né, và người nghe thường đánh giá cao sự thẳng thắn. Lần làm lại không cần hoàn hảo; nó cần cho thấy bạn đã học được đúng điều cần học.
Khi không có cơ hội làm lại
Có những thất bại không có lần làm lại: dự án đã huỷ hẳn, vị trí đã giao cho người khác, khách đã đi. Khi đó, uy tín được xây lại qua những việc khác, ở thời gian dài hơn. Làm tốt những việc được giao tiếp theo, giữ lời trong những việc nhỏ, giúp đỡ người khác khi có thể. Sau vài tháng, người ta nhớ đến bạn qua những điều gần nhất, không phải qua một lần thất bại. Kiên nhẫn ở giai đoạn này khó hơn làm lại, vì không có một khoảnh khắc nào để chứng minh, chỉ có những ngày làm việc bình thường cộng dồn. Một cách đo cho mình là ghi lại mỗi tuần một việc đã làm tốt và đã giữ lời; sau ba tháng, danh sách đó thường dài hơn nhiều so với cảm giác.
Cũng có lúc thất bại cho thấy một vị trí hay một hướng đi không hợp với mình. Nhận ra điều đó không phải là bỏ cuộc mà là thông tin quý. Quyết định chuyển hướng nên được đưa ra khi đã bình tĩnh, sau khi nói chuyện với người tin cậy, không phải trong tuần đầu khi cảm giác xấu hổ còn mạnh nhất.
Ví dụ giả định: buổi trình bày ngân sách bị dừng giữa chừng
Anh Dũng, trưởng nhóm mua hàng ở một chuỗi siêu thị mini tại Hải Phòng, trình bày kế hoạch ngân sách năm trước ban giám đốc. Đến trang thứ năm, giám đốc tài chính chỉ ra tổng chi phí vận chuyển bị cộng trùng, và buổi họp dừng lại với yêu cầu làm lại. Anh đi ra khỏi phòng với cảm giác cả công ty đã biết. Tối đó anh nghĩ đến chuyện xin chuyển bộ phận.
Sáng hôm sau, anh đến sớm, gặp giám đốc tài chính để hỏi chính xác những chỗ cần kiểm lại, và nhờ một kế toán soát toàn bộ bảng tính. Khi đồng nghiệp hỏi, anh chỉ nói “số liệu bị cộng trùng, đang làm bản mới”. Hai tuần sau, anh trình bày lại, mở đầu bằng một câu về lỗi cũ và cách đã kiểm. Buổi thứ hai không có gì đặc biệt; kế hoạch được duyệt với vài chỉnh sửa. Một tháng sau, gần như không ai nhắc lại buổi đầu, còn anh giữ lại thói quen nhờ người soát số liệu trước mọi buổi trình bày lớn. Điều anh nhớ nhất về đợt đó là cảm giác ngày thứ hai đến công ty: tệ hơn mọi điều thực tế xảy ra sau đó.
Khi cần thêm hỗ trợ
Phần lớn người đi qua thất bại công khai thấy cảm giác nặng nề dịu đi trong vài tuần. Nếu sau hai tuần bạn vẫn mất ngủ, không muốn đến chỗ làm, tránh mặt mọi người, thấy mình vô giá trị, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, nên tìm đến bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì cần tìm giúp đỡ ngay, qua cơ sở y tế gần nhất hoặc người thân.
Nói chuyện với một người cố vấn hay đồng nghiệp đi trước cũng giúp: nhiều người thành công từng có những lần thất bại công khai, và nghe họ kể lại giúp thấy đây là một phần của đường đi chứ không phải điểm kết thúc. Bài viết chỉ cung cấp thông tin chung, không thay cho tư vấn của người có chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì mọi người quên một lần thất bại công khai?
Không có con số chung, nhưng theo hiệu ứng ánh đèn sân khấu, người khác để ý và nhớ ít hơn ta nghĩ. Phần lớn đồng nghiệp chuyển sự chú ý sang việc khác sau vài ngày. Điều họ nhớ lâu hơn thường là cách bạn xử lý sau đó.
Có nên xin lỗi công khai sau một buổi trình bày hỏng không?
Nếu thất bại gây hậu quả cho người khác, như số liệu sai làm ban giám đốc mất thời gian, một lời xin lỗi ngắn kèm việc sẽ sửa là đúng mực. Nếu chỉ là trình bày chưa tốt, không cần xin lỗi rối rít; tập trung vào làm lại tốt hơn.
Bị rút khỏi vị trí rồi có nên nghỉ việc luôn không?
Không nên quyết trong những ngày đầu. Nói chuyện với cấp trên để hiểu lý do cụ thể và tương lai của mình ở đơn vị. Có người sau đó tìm được vai trò hợp hơn ở chính nơi đó; có người quyết định chuyển đi sau khi đã bình tĩnh. Quyết định nào cũng nên dựa trên thông tin, không dựa trên xấu hổ.
Làm sao để không sợ hãi khi phải trình bày lại trước cùng những người đó?
Chuẩn bị kỹ hơn ở đúng chỗ đã hỏng, tập trước với một hai người tin cậy, và nhớ rằng người nghe thường mong bạn làm tốt hơn là chờ bạn thất bại lần nữa. Hồi hộp trước lần làm lại là bình thường và có thể giúp bạn tập trung.
Người khác cứ nhắc đi nhắc lại chuyện thất bại của mình thì sao?
Lần đầu trả lời ngắn và bình thản. Nếu bị nhắc thường xuyên theo kiểu chế giễu, nói riêng với người đó rằng bạn không muốn chuyện này bị đem ra đùa nữa. Nếu vẫn tiếp tục và ảnh hưởng đến công việc, báo cấp trên.